Τα παιδιά δικαούνται το χρόνο μας

Intro: Πώς συνδέονται οι πολιτικές για την εργασία, την ισότητα των φύλων και την στήριξη της οικογένειας με τα δικαιώματα του παιδιού; Ποια είναι η ευθύνη της πολιτείας, της κοινωνίας αλλά και όλων μας ώστε κάθε παιδί να απολαμβάνει τα δικαιώματα του στη φροντίδα. Αυτά και άλλα ενδιαφέροντα στο σημερινό We-Pods. Μείνετε μαζί μας.

Μαρία: Καλώς ορίσατε στο We-Pods,το podcast για την ισότητα του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου. Σήμερα έχουμε τη χαρά και την τιμή να φιλοξενούμε στο We-Pods την επίτροπο προστασίας δικαιωμάτων του παιδιού Έλενα Περικλεούς.

Έλενα: Χαρά μου που είμαι μαζί σας και ανυπομονώ για τη συζήτηση.

Μαρία: Θα ανοίξουμε μια συζήτηση που συχνά ξεχνάμε. Θα μιλήσουμε για τη φροντίδα. Μιλάμε συχνά για τη φροντίδα στο πλαίσιο του έργου CareDizo, κάνουμε και ένα λογοπαίγνιο λέμε care φροντίδα και κερδίζω. Ανοίγουμε τον διάλογο…Λέμε για την εξισορρόπηση της προσωπικής και της επαγγελματικής ζωής, μιλάμε για την σημασία της φροντίδας, μιλάμε για την ισότητα των φύλων και πάρα πολύ συχνά ξεχνάμε να συζητήσουμε για τα παιδιά. Οπότε, για αυτό είναι χαράς μας να σε έχουμε εδώ τι σημαίνει για εσένα ο όρος φροντίδα ως δικαίωμα του παιδιού.

Έλενα: Λοιπόν σοβαρή, κρίσιμη ερώτηση έτσι για να ξεκινήσουμε τη σημερινή μας συζήτηση θα έλεγα ότι συχνά βλέπουμε τη φροντίδα μέσα από τα μάτια των ενηλίκων και λέμε πολύ σωστά πώς οι γονείς έχουν ευθύνη να φροντίζουν να τα παιδιά τους. Και αυτό είναι η μισή αλήθεια γιατί στην πραγματικότητα ορίζουμε τη φροντίδα όπώς εμείς φανταζόμαστε. Η φροντίδα όντως είναι δικαίωμα των παιδιών. Κάθε παιδί έχει δικαίωμα να μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον με ασφάλεια, προστασία, σταθερότητα, χρόνο και ουσιαστικά είναι όλα τα δικαιώματα του παιδιού που κατοχυρώνονται μέσα από τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα του παιδιού. Στην πραγματικότητα αν μελετήσουμε τα 54 άρθρα της Σύμβασης θα δούμε ότι χωρίζονται σε 3 άξονες. Τα 3 p’s όπώς λέμε. Protection-προστασία, provision περιλαμβάνει όσα εμείς αναφέρουμε ως φροντίδα και participation-συμμετοχή στο να ακούγεται με άλλα λόγια η άποψη του παιδιού. Νιώθω λοιπόν ότι αν έχουμε στο μυαλό μας αυτά τα 3 p την ώρα που φροντίζουμε τα παιδιά διασφαλίζουμε ταυτόχρονα και όλα τους τα δικαιώματα. Γιατί τα παιδιά χρειάζονται ασφάλεια, την προστασία, χρειάζονται τις παροχές δηλαδή τα βασικά για να μπορέσουν να ζήσουν να αναπτυχθούν, να επιβιώσουν και χρειάζεται να ακούμε και την άποψη τους για όλα όσα εμείς οι ενήλικες αποφασίζουμε για αυτά, χωρίς πολλές φορές να ρωτήσουμε ποιες είναι οι πραγματικές τους ανάγκες. Είχαμε στο γραφείο σήμερα μία ομάδα παιδιών και προσπαθούσαμε να χτίσουμε μαζί τους ένα σπίτι και ξεκινήσαμε από τα θεμέλια. Τι πραγματικά χρειάζεστε παιδιά; Τα παιδιά δεν μεγαλώνουν με την οικογένειά τους, μεγαλώνουν υπό τη φροντίδα του κράτους σε μία παιδική στέγη. Οπότε ήταν πολύ ενδιαφέρον να ακούσω από τα ίδια τα παιδιά ότι ναι χρειάζονται παιχνίδι, χρειάζονται χαρά, χρειάζονται φίλους, χρειάζονται φαγητό, ρούχα, έπιπλα είπαν τα παιδιά. Χρειάζονται, και ήταν ιδιαίτερα συγκινητικό, χρειάζονται φωτογραφίες για να θυμούνται όλους όσους αγαπούν αλλά και για να βλέπουν τον εαυτό τους πώς ήταν και πώς έγινε. Οπότε ας ακούσουμε τα παιδιά την ώρα που εμείς οι ενήλικες και στα πλαίσια της οικογένειας, αλλά και σε ευρύτερα πλαίσια ορίζουμε το πώς θα τα φροντίσουμε. Και τα φροντίζουμε για να γίνουν τι; Για να γίνουν ο εαυτός τους, για να ανθίσουν όσο καλύτερα μπορεί το κάθε παιδί. Και οι ανάγκες αλλάζουν και ανάλογα με τη φάση την ηλικιακή στην οποία βρίσκονται τα παιδιά, αλλά ανάλογα και με το τι περνούν. Διαφορετική φροντίδα χρειάζεται ένα παιδί μετά από ένα τραύμα. Και διαφορετική φροντίδα χρειάζεται ένα παιδί που ζει μέσα σε μια φούσκα ευτυχίας γιατί γιατί πάντα έχει γύρω του τους ανθρώπους που το αγαπούν, που του δίνουν τον χρόνο που χρειάζεται το ακούνε. Άρα ναι θα έλεγα ότι η φροντίδα κάθε παιδιού, παρόλο που βάζουμε τη γενικό πλαίσιο είναι και εντελώς ξεχωριστή και διαφορετική για να ικανοποιήσουμε τις ξεχωριστές ανάγκες του κάθε παιδιού.

Μαρία: Έχω συχνά την αίσθηση όταν σε ακούω να μιλάς ή όταν διαβάζω τις παρεμβάσεις του γραφείου ότι υπάρχουν πράγματα που ξεχνάμε. Και κάθε φορά έχω αυτό το συναίσθημα και μου κάνει εντύπωση που ξεχνάμε τα παιδιά. Έχω την αίσθηση ότι δίνουμε πάρα πολύ μεγάλη έμφαση στην οικογένεια, έχουμε μία ενδεχομένως έτσι πάρα πολύ νεοφιλελεύθερη αντίληψη ότι η οικογένεια πρέπει να αναλάβει πολλά πράγματα και ποιος είναι ο ρόλος της οικογένειας; Που σταματά και που αρχίζει ο ρόλος του κράτους; Και αυτές οι αρχές τις αφουγκράζεται το κράτος; Ακούει τα παιδιά όταν χαράζει πολιτικές;

Έλενα: Θα έπρεπε. Δεν τα ακούει πάντα. Αυτός είναι ακριβώς και ο ρόλος του γραφείου μας. Να διασφαλίσουμε στο πλαίσιο της Σύμβασης ότι η φωνή των παιδιών φτάνει στα αυτιά των αρμοδίων σε όλους εκείνους που παίρνουν τις αποφάσεις που τα αφορούν. Παρά πολύ συχνά στο γραφείο συζητούμε με την ομάδα εφήβων συμβούλων, η οποία είναι κατοχυρωμένη με τον νόμο του γραφείου της επιτρόπου, συζητάμε με τα παιδιά τις ανάγκες τους για να μπορέσουμε να πάμε στις αρμόδιες υπηρεσίες, στα αρμόδια Υπουργεία, να μεταφέρουμε την άποψη των παιδιών για να μπορέσουν να την πάρουν υπόψη στο τι θα αποφασίσουν. Για παράδειγμα, κάτι πάρα πολύ απλό που συζητήσαμε πρόσφατα με την ομάδα των εφήβων συμβούλων. Συζητείτε η πιθανότητα να περάσει με νόμο η πρόσβαση στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης να γίνεται μετά την ηλικία τον 15, κάτι που συζητείτε και σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, υπάρχει και η αντίστοιχη σύσταση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όποτε, έπρεπε να μιλήσουμε με τα παιδιά, έπρεπε να βάλουμε σε μια ζυγαριά από την μια την προστασία των παιδιών στον ψηφιακό κόσμο και στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης τα οποία πολλές φορές κουβαλούν επιβλαβές περιεχόμενο ή αναπαράγουν στερεότυπα ή καλλιεργούν τον εθισμό. Και από την άλλη, το δικαίωμα των παιδιών να διατυπώνουν άποψη, να συμμετέχουν στα επί της κοινωνίας. Οπότε, ναι ακούσαμε τα παιδιά, θα προχωρήσουμε σε μια μελέτη αντικτύπου, έτσι ώστε στην βάση των απόψεων τους να μπορέσουμε να εισηγηθούμε αν και εφόσον η απόφαση της πολιτείας είναι ο ηλικιακός προσδιορισμός της πρόσβασης, όποια και αν θα είναι αυτή η ηλικία, να συνοδεύεται και από αντισταθμιστικά μέτρα τα οποία θα έρθουν να εξισορροπήσουν την απώλεια κάποιων δικαιωμάτων. Όπώς είναι το δικαίωμα στην κοινωνικοποίηση, στην συμμετοχή, την ίδια ώρα που βάζουμε στο επίκεντρο την προστασία τους. Μέχρι φυσικά και οι ίδιες οι πλατφόρμες να κάνουν όλα όσα πρέπει να κάνουν για να μπορέσουμε να προστατέψουμε πραγματικά τα παιδιά στον ψηφιακό κόσμο. Και σίγουρα η λύση θα ήταν, αν με ρωτάς έτσι την προσωπική μου άποψη, ότι για να προστατέψουμε τους ανήλικους, τα παιδιά θα πρέπει στην πραγματικότητα να φροντίσουμε έτσι ώστε να προστατέψουμε όλον τον πληθυσμό. Γιατί πολλές φορές και οι ενήλικες κινδυνεύουν στον ψηφιακό κόσμο και στα πλαίσια πρόσβασης τους στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Πάρα πολλές φορές ποστάρουν πράγματα που εκθέτουν τα προσωπικά τους δεδομένα. ‘Η πολλές φορές με τις αναρτήσεις τους δημιουργούν εσφαλμένες εντυπώσεις ή διαψεύδουν ή διαδίδουν ψευδείς ειδήσεις. Άρα όλα αυτά αφορούν και την εκπαίδευση όλων των υπολοίπων, όχι μόνο των παιδιών.

Μαρία: Μια και μας έφερε η κουβέντα στην ψηφιακή ζωή και την ψηφιακή εποχή το ένα είναι να διασφαλίσουμε την ασφάλεια των παιδιών εντός του διαδικτύου. Και η άλλη θαρρώ είναι να δούμε πώς παρά πολλοί γονείς αφήνουν τα παιδιά πολύ στον ψηφιακό κόσμο και στερούν την παρουσία από την ζωή τους.

Έλενα: Οπότε επιστρέφουμε στο θέμα της φροντίδας πραγματικά με αυτό τον τρόπο και στην ευθύνη της πολιτείας. Θα λέγαμε ότι πέρασε η εποχή που η ανατροφή και η φροντίδα των παιδιών ήταν ιδιωτική υπόθεση της οικογένειας, η κοινωνία ολόκληρη επηρεάζει το πώς μεγαλώνουν τα παιδιά. Αν για παράδειγμα ένας γονέας εργάζεται 12 ώρες τη μέρα, αν δεν υπάρχουν υπηρεσίες στήριξης, αν δεν υπάρχουν ποιοτικοί παιδικοί σταθμοί, αν η ίδια εργασία των γονιών δεν επιτρέπει ποιοτική οικογενειακή ζωή, δεν μπορούμε απλά από τους γονείς να ζητούμε να γίνουν καλύτεροι γονείς και να φροντίσουν σωστά τα παιδιά τους. Άρα η φροντίδα των παιδιών χρειάζεται πολιτικές που να της στηρίζουν. Κάθε πολιτική του κράτους, ακόμα και αν δεν φαίνεται από την αρχή ότι απευθύνεται στα παιδιά βοήθα ένα γονέα να είναι παρών στη ζωή του παιδιού, την ώρα ακριβώς που τον χρειάζεται. Άρα θα έλεγα ότι οι πολιτικές στήριξης ανδρών και γυναικών που έχουν παιδιά στην πραγματικότητα είναι πολιτικές που στηρίζουν τα ίδια τα δικαιώματα των παιδιών.

Μαρία: Παρά πολύ σημαντικό να το έχουμε υπόψιν μας και ίσως θέλω να ελπίζω ένας τρόπος να πιέσουμε ακόμα περισσότερο. Γιατί έχω την εντύπωση ότι στην ισότητα των φύλων μπορεί πιο εύκολα να την αγνοούμε από τα δικαιώματα των παιδιών. Ίσως, δεν ξέρω.

Έλενα: Θεωρητικά λέμε όλοι και το λέμε πάντα ότι η έγνοια μας είναι το παιδί. Γιατί αν γλιτώσει το παιδί υπάρχει ελπίδα. Ας το βάλουμε στην πράξη και ας προσανατολιστούμε σε παιδοκεντρικές πολιτικές. Γιατί στην πραγματικότητα αυτό πρέπει να γίνεται κάθε φορά που μια απόφαση πολιτική περιλαμβάνεται, κάθε ένας νόμος ψηφίζεται. Αν στο επίκεντρο έχουμε την προστασία των δικαιωμάτων του παιδιού σίγουρα φροντίζουμε ολόκληρη την κοινωνία την ίδια ώρα.

Μαρία: Σκέφτομαι λίγο ότι στα δεδομένα των οικογενειών και έχουμε τα δεδομένα από το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων που δείχνουν ότι ακόμα και σήμερα το μεγαλύτερο βάρος της φροντίδας πέφτει στους ώμους των γυναικών. Είτε αυτές είναι μητέρες, γιαγιάδες, μετανάστριες. Τι σημαίνει για ένα παιδί να μην βλέπει στον ίδιο βαθμό ενεργούς τους άντρες και τις γυναίκες στη φροντίδα του;

Έλενα: Πολύ σημαντική ερώτηση. Στην πραγματικότητα όταν πρωτοξεκίνησε αυτή η συζήτηση, της ισότιμης συμμετοχής ανδρών και γυναικών στη φροντίδα και στο μεγάλωμα των παιδιών θεωρούσαμε ότι αυτό αδικεί κυρίως τις γυναίκες. Γιατί τους στερεί τη συμμετοχή στην επαγγελματική ζωή, στην καριέρα και τα λοιπά. Στην πραγματικότητα δεν αδικεί μόνο τις γυναίκες, αδικεί πρωτίστως τα ίδια τα παιδιά, να μην πω και τους άντρες φτάνει να το καταλάβουν κάποια στιγμή το ότι η μη συμμετοχή τους στο μεγάλωμα ενός παιδιού είναι μια απώλεια συναισθημάτων, πολύτιμων στιγμών, ουσιαστικής εμπλοκής στη διαμόρφωση απόψεων του παιδιού για το πώς βλέπει τον κόσμο. Οπότε ένα παιδί ναι έχει το δικαίωμα να αναπτύσσει ασφαλή σχέση και με τους δύο του γονείς. Και όταν η φροντίδα μοιράζεται το παιδί κερδίζει σίγουρα περισσότερη αγάπη, περισσότερη παρουσία και σίγουρα περισσότερα πρότυπα. Αν αφήσουν ένα παιδί να μεγαλώνει με τον ένα γονέα, όποιος και αν είναι αυτός, τα πρότυπα που παίρνει είναι τα πρότυπα του συγκεκριμένου γονέα που περνά περισσότερο χρόνο μαζί του. Αν το παιδί μεγαλώνει με δύο γονείς που είναι ευχής έργων να έχουν και διαφορετική άποψη για διάφορα ζητήματα και να τα συζητούν δημοκρατικά μαζί με το παιδί, τότε ανοίγουμε τους ορίζοντες και τις οικογένειας, αλλά και του ίδιου του παιδιού. Που το παιδί μεγαλώνοντας με τους γονείς του προσπαθεί να ανακαλύψει ένα τρόπο για να υπάρχει στον κόσμο. Άρα ας μην είναι η επιλογή του μόνο ένας δρόμος, μόνο ένας τρόπος, ας έχει και τους δύο γονείς κοντά και ας συζητούν όλοι μαζί για το τι σημαίνει συμμετέχω στην δημόσια ζωή, για το τι σημαίνει μελετώ, μαθαίνω, μορφώνομαι, τι σημαίνει παίζω, τι είδους διατροφή θα ήθελα να έχω, τι παιχνίδια θέλω να παίζω, ποια είναι τα φροντιστήρια που θέλω να κάνω, τι θέλω να γίνω όταν μεγαλώσω. Οπότε νιώθω ότι η ισότιμη συμμετοχή οδηγεί σε πλουραλισμό, και στον τρόπο σκέψης και στον τρόπο ύπαρξης. Θα ήταν όμορφο να βλέπουν τα παιδιά τον πατέρα τους να μαγειρεύει, την ίδια ώρα που βλέπουν τη μητέρα τους να αλλάζει ένα λάστιχο αυτοκινήτου. Οπότε η ισότητα των φύλων και το σπάσιμο των στερεοτύπων ξεκινά πάρα πολύ απλά από την καθημερινή ζωή της οικογένειας χωρίς πολλά λόγια. Αυτά τα πράγματα δεν χρειάζεται να τα αναλύσουμε είναι τα βιώματα που έχουν και αποκτούν τα παιδιά ζώντας και με τους δύο τους γονείς που συμμετέχουν ενεργά και ισότιμα στη φροντίδα και στο μεγάλωμα τους.

Μαρία: Πάντως αν δούμε την μεγάλη εικόνα βλέπουμε γονείς πάρα πολύ αγχωμένους, που προσπαθούν να επιβιώσουν, να φέρουν βόλτα τις πολλές υποχρεώσεις, παράλληλα να έχουν λίγο χρόνο για τους εαυτούς τους και βλέπουμε συχνά παιδιά τουλάχιστον η τελευταία έρευνα που κάναμε στα σχολεία έδειξε ότι τα παιδιά αισθάνονται μεγάλη μοναξιά. Θυμάμαι πάρα πολύ χαρακτηριστικά ένα παιδί να λέει ότι είμαι έφηβη πια, αλλά δεν μιλάω στους γονείς μου γιατί δεν θυμάμαι να μιλάμε καθώς μεγάλωνα.

Έλενα: Συγκλονιστικό και η αλήθεια είναι ότι δεν γεννιόμαστε και είμαστε έτοιμοι να γίνουμε γονείς. Νιώθω ότι η ίδια η πολιτεία έχει πολλά να κάνει έτσι ώστε όπώς είπαμε και στην αρχή να στηρίξει τους γονείς για να μπορούν να περνούν ποιοτικό χρόνο με τα παιδιά τους, ουσιαστικό χρόνο να μιλούν με τα παιδιά τους. Και για να γίνει αυτό πρέπει να τους αποφορτώσει από το τεράστιο άγχος της επιβίωσης και της διασφάλισης των καθημερινών έτσι; Να μην αγχώνονται για το αν θα έχουν λεφτά για το νοίκι αν θα μπορέσουν να πληρώσουν το φροντιστήριο των παιδιών. Γιατί μια οικογένεια που υποχρεώνεται και υπάρχουν πολλές τέτοιες οι γονείς να κάνουν δύο δουλειές για να τα βγάλουν πέρα γιατί οι πληρωμές των απογευματινών των παιδιών γιατί τις πιο πολλές φορές στοιχίζουν. Δεν έχουμε αρκετά δωρεάν, ποιοτικές δραστηριότητες που να μπορεί το παιδί να πάει να περάσει το χρόνο του και να μεγαλώσει σωστά. Χρειαζόμαστε αυτές τις ποιοτικές υπηρεσίες, χρειαζόμαστε ποιοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας για να μπορούν τα παιδιά και οι γονείς που χρειάζονται βοήθεια και στήριξη να μπορέσουν να βρουν τις ισορροπίες τους και να μάθουν να ζουν σωστά ως οικογένεια. Να μάθουν να μιλούν μεταξύ τους. Κάποια πράγματα τα θεωρούμε αυτονόητα και λέμε απλά στους γονείς να μιλάτε με τα παιδιά σας. Δεν είναι αρκετό να λέμε να μιλάτε με τα παιδιά σας. Πρέπει να εκπαιδευτούμε για το γονικό μας ρόλο, να μάθουμε τι σημαίνει μιλώ με τα παιδιά μου και πρώτιστος τι σημαίνει ακούω τα παιδιά μου. Γιατί πολλές φορές μίλα με το παιδί σου σημαίνει κάτσε παιδί μου εσύ στην καρέκλα και εγώ θα σου εξηγήσω τι ακριβώς πρέπει να κάνεις, τι πρέπει να προσέχεις, τι δεν πρέπει να κάνεις και καταλήγουμε η συνομιλία μας με τα παιδιά να είναι μονόλογος. Οπότε ναι τα παιδιά στην εφηβεία αργότερα συνειδητοποιούν ότι ναι δεν μιλούσαν με τους γονείς τους. Οι γονείς ήταν απόντες ή απλά τα παιδιά άκουγαν τους γονείς και τις συμβουλές τους

Μαρία: Πάμε λοιπόν να προσανατολιστούμε προς τις λύσεις ας πούμε ότι έχετε ένα μαγικό μικρόφωνο που φτάνει σε όλες τις οικογένειες. Ποια μηνύματα θα δίνατε; Ποιες πρακτικές συμβουλές σε σχέση με το πώς ακούω; Καταρχάς τα παιδιά και τι σημαίνει τα φροντίζω επαρκώς;

Έλενα: Λοιπόν να ξεκινήσουμε με το πώς ακούω τα παιδιά. Τα παιδιά ξέρουν καλύτερα, τις δικές τους ανάγκες, τις δικές τους επιθυμίες, τους δικούς τους φόβους, τις δικές τους ανησυχίες. Θα έλεγα ότι ο καλύτερος τρόπος να ακούσουμε τα παιδιά μας είναι να μπει από την αρχή της συμβίωσης μιας οικογένειας στο τραπέζι το ότι είμαστε ισότιμοι οι γονείς με τα παιδιά. Ότι η άποψή του παιδιού άσχετα με την ηλικία μετρά. Ότι το παιδί ξέρει τι χρειάζεται και φυσικά ο γονέας έχει την υποχρέωση στην περίπτωση που το παιδί για παράδειγμα αποφασίσει α εγώ θέλω να τρώω μόνο σοκολάτες, εκεί είναι που θα καθίσει να συζητήσει το παιδί του, φέρνοντας μέσα και βοήθεια έτσι. Δεν έχουμε πάντα εμείς οι γονείς στις απαντήσεις την ώρα που θα συζητήσουμε μία άποψη του παιδιού με την οποία διαφωνούμε και η οποία μπορεί να είναι βλαβερή για τα παιδιά. Οπότε ναι υπάρχει λογοτεχνία και τα βιβλία που μπορούν εύκολα και χωρίς πολλά, πολλά να μπει στη ζωή της οικογένειας. Υπάρχουν βιβλία για όλα τα ζητήματα που απασχολούν ένα παιδί και ένα γονιό. Ας το βάλουν στο τραπέζι, ας το διαβάσουν μαζί, ας το συζητήσουν, ας ακούσουν τα παιδιά τι έχουν να πουν και αν τα παιδιά νιώσουν ότι τα ακούμε θα μας ακούσουν και εκείνα. Σε ένα δεύτερο επίπεδο θα έλεγα ότι θα ήταν όμορφο στη ζωή της οικογένειας, κάποτε γινόταν τώρα πια γίνεται λιγότερο, η συνομιλία γύρω από ένα τραπέζι το μεσημέρι, το βράδυ ανάλογα με το πρόγραμμα της οικογένειας. Νομίζω έχουμε φτάσει στην εποχή που ο καθένας τρώει μόνος. Και η ιεροτελεστία του τρώμε όλοι μαζί θα βοηθούσε πολύ στο κτίσιμο των σχέσεων, αλλά και στη συνομιλία. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να μιλάμε μόνο για τα σοβαρά πράγματα τα παιδιά μπορούν να έχουν με τους γονείς τους μία χαλαρή φιλική σχέση και ο καθένας να λέει ότι θέλει να πει τη στιγμή εκείνη.

Μαρία: Οπότε ανοιχτά κανάλια επικοινωνίας;

Έλενα: Είναι κάτι που λείπει ναι. Είναι κάτι που λείπει γιατί θεωρώ ότι καθόμαστε να μιλήσουμε με τα παιδιά μας όταν κάτι μας ανησυχεί, όταν κάτι μας προβληματίζει. Οπότε είναι πάρα πολύ αργά τα κανάλια να ανοίξουν εκείνη τη στιγμή. Έπρεπε να ήταν ανοιχτά από πριν. Οπότε ας μιλήσουμε την ώρα που δεν χρειάζεται να μιλήσουμε. Ας μιλήσουμε απλά γιατί θέλουμε να μιλήσουμε για μικρά πράγματα για το τι μας αρέσει, τι δεν μας αρέσει, για το τι κάνουν τα παιδιά στο σχολείο με τους φίλους τους, χωρίς θα χρειάζεται να μιλήσουμε για σχολικό εκφοβισμό. Γιατί αν έχει φτάσει η ώρα να μιλήσουμε για σχολικό εκφοβισμό πιθανότατα το παιδί να μην ανοιχτεί απέναντι στον γονέα και να πει πραγματικά το τι νιώθει, τι τον ανησυχεί, τι τον φοβίζει. Πρέπει να, όπώς το είπες ακριβώς ανοιχτά κανάλια επικοινωνίας, τα οποία χτίζονται από τα εύκολα πριν να φτάσουμε στα δύσκολα.

Μαρία: Αυτό είναι πάρα πολύ καλή συμβουλή να την έχουμε υπόψη μας. Γιατί αισθάνομαι καμία φορά και το άγχος των γονιών να είναι κοντά στα παιδιά, να συμβουλεύσουν και ξεχνάμε να το χαρούμε λίγο.

Έλενα: Ναι δεν είναι κατά ανάγκην η συμβουλή. Είναι το να κουβεντιάσουμε κάτι μαζί και όταν ένας γονέας δεν ξέρει τι να πει, είναι πάρα πολύ απλό να σταθεί μπροστά το παιδί του με ειλικρίνεια και να πει ούτε εγώ ξέρω, με προβληματίζει, ας το κουβεντιάσουμε μαζί, ας ζητήσουμε βοήθεια από κάποιους που ίσως ξέρουν καλύτερα από εμάς. Αν είναι κάτι που σχετίζεται με την εκπαίδευση, υπάρχουν οι εκπαιδευτικοί που μπορούν να παν και οι γονείς και τα παιδιά μαζί και να το κουβεντιάσουν. Αν είναι θέμα ψυχικής υγείας, αν είναι θέμα φοβίας πάλι υπάρχουν οι άνθρωποι που μπορούν να στηρίξουν τους γονείς. Οι γονείς δεν είναι υπερήρωες, δεν τα γνωρίζουν όλα, πολλές φορές κάνουν λάθη. Φτάνει τα λάθη αυτά να τα αναγνωρίσουν και ενώπιον των παιδιών τους. Πολλές φορές έχουμε χειριστεί μία περίπτωση, εγώ ως γονέας μπορώ να του πω με απόλυτη ειλικρίνεια, με λάθος τρόπο. Γιατί ήμουν πιεσμένη, αγχωμένη, δεν ήξερα το τι θα μπορούσε να προκαλέσει μια δήλωση μου στην ψυχή ενός παιδιού και έπρεπε να πάω πίσω να παραδεχτώ το λάθος μου να ζητήσω συγγνώμη και να το πάρουμε από την αρχή. Με τον ίδιο τρόπο που ζητούμε και από τα παιδιά να αναγνωρίζουν τα δικά τους λάθη και τις παραλείψεις και να ξανά ξεκινούμε.

Μαρία: Είναι και ένα καλό παράδειγμα νομίζω ε; Ωραία, μιλήσαμε για την οικογένεια. Θα σας ζητήσω να πάμε στην κοινωνία και μετά στην πολιτεία. Οπότε λοιπόν αν μπορούσες να αλλάξεις μόνο μια αντίληψη της κοινωνίας γύρω από τη φροντίδα των παιδιών που ενδεχομένως να είναι και κυρίαρχη ποια θα ήταν;

Έλενα: Η κυρίαρχη θα έλεγα αντίληψη στην νέα γενία των γονέων είναι ότι για να φροντίσουν σωστά τα παιδιά τους πρέπει να τα προστατέψουν από τους κινδύνους. Κάτι που με απασχολεί ιδιαίτερα. Γιατί στην προσπάθεια τους να τα προστατέψουν γίνονται υπερπροστατευτικοί. Δεν αφήνουν τα παιδιά τους να εκτεθούν με φυσικότητα σε μια νέα συνθήκη, σε μια νέα κατάσταση. Δεν θα αφήσουν αρκετά νωρίς τα παιδιά τους να πάρουν το ποδήλατο και να ποδηλατίσουν στη γειτονιά, δεν θα τα αφήσουν εγκαίρως να κυκλοφορήσουν κάπου μόνα, χωρίς την δική τους παρουσία, με φυσικότητα και να συνομιλήσουν οι ίδιοι με τους φίλους τους. Και νομίζω ότι πρέπει να εξισορροπήσουμε λίγο το άγχος μας για την ασφάλεια των παιδιών, με την υποχρέωση να τα αφήνουμε ελεύθερα, να πάθουν και να μάθουν. Εννοείται ότι τους κινδύνους επιβίωσης, τους κινδύνους τραυματισμού θα πρέπει να τους περιορίσουμε στο ελάχιστο. Αλλά πρέπει να κρατάμε κάποια φορά ως γονείς την αναπνοή μας και να αφήνουμε τα παιδιά μας να ζήσουν. Έχω συναντήσει παιδιά στο σχολείο στην δευτέρα ή στην τρίτη δημοτικού, γιατί ήμουν εκπαιδευτικός για παρά πολλά χρόνια, που δεν ήξεραν να δένουν τα ράμματα των παπουτσιών τους, δεν ήξεραν να κάνουν καμία δουλεία στο σπίτι. Το βλέπω και από την κατασκήνωση που για πολλά χρόνια πήγαινα, έριξαν κάτι στο πάτωμα περίμεναν τα παιδιά κάποιων να το μαζέψει για εκείνους. Στην προσπάθεια μας να φροντίσουμε τα παιδιά μας λοιπόν το παρακάνουμε, τα παιδιά δεν μαθαίνουν να αυτοεξυπηρετούνται. Φροντίδα δεν σημαίνει έχω τα πάντα έτοιμα για τα παιδιά. Φροντίδα σημαίνει φροντίζω να έχουν και ρούχα και φαγητό, να ζουν σε ένα κατάλληλο περιβάλλον, να μιλώ μαζί τους. Αλλά ναι πρέπει να μάθουν και να μεγαλώνουν μόνο τους. Πρέπει να μπορούν να κάνουν τα παιδιά το μπάνιο μόνα τους, πρέπει να μπορούν να δένουν τα ράμματα των παπουτσιών τους, να ετοιμάζουν την τσάντα τους μόνα τους. Όσο καθυστερούμε στην προσπάθεια μας να φροντίσουμε, σε εισαγωγικά, τα παιδιά μας να τους δώσουμε πρωτοβουλίες για να κάνουν πράγματα τα ίδια, πάντα σε σχέση με την ηλικιακή ωριμότητα τους έτσι. Άλλα και τις ικανότητες του κάθε παιδιού. Για αυτό δεν λέω στα 5 όλα τα παιδιά πρέπει να ξέρουν να κάνουν μπάνιο και να δένουν τα ράμματα τους. Έχουμε παιδιά που θα το μάθουν στα 10 τους, φτάνει να είναι στοχευμένο, να ξέρουμε ότι σιγά σιγά κάνουμε βήματα προς τα πίσω, ως γονείς. Και αφήνουμε τα παιδιά να κάνουν βήματα μπρος τα προς. Άρα ένα στερεότυπο που νιώθω ότι πρέπει να σπάσει είναι ότι η υπερπροστασία των παιδιών δεν σημαίνει φροντίδα.

Μαρία: Αυτό είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον και το βλέπουμε παντού γύρω μας να συμβαίνει.

Έλενα: Είναι εύκολη παγίδα. Γιατί γίνεται από γονείς που πραγματικά νοιάζονται. Απλώς έχουν τόσο πολύ συσσωρευμένο άγχος, να κάνουν τη δουλειά τους ως γονείς σωστά που καταλήγουμε στην αντίπερα όχθη. Ένα άλλο στερεότυπο είναι το ποιος γονιός κάνει τι με τα παιδιά του. Τι κάνει ο πατέρας, τι κάνει η μητέρα. Το έχω ακούσει σε πολλά νεαρά ζευγάρια να γίνεται συζήτηση. Ναι μπορεί να παίξει και η μητέρα ποδόσφαιρο με το κορίτσι ή το αγόρι της. Οπότε τα στερεότυπα του φύλου είναι αρκετά έντονα ακόμα στις οικογένειες και στο πώς μεγαλώνουμε τα παιδιά μας. Γιατί ξέρετε κάποια στιγμή πρέπει να τα σπάσουμε και συνειδητά. Ασυνείδητα αγοράζουμε συγκεκριμένα χρώματα για τα αγοράκια και για τα κορίτσακια μας. Ίσως πρέπει να το σκεφτούμε συνειδητά και να πούμε όχι, θα σπάσω αυτό το στερεότυπο συνειδητά γιατί συνδέεται με το πώς θα βλέπει τον κόσμο μεγαλώνοντας αυτό το παιδί. Τα παιχνίδια που αγοράζουμε στα παιδιά, οι απογευματινές δραστηριότητες που επιλέγουμε για τα αγόρια και για τα κορίτσια μας. Που θα σκεφτούμε ναι να στείλουμε το κορίτσι μας στο μπαλέτο, αλλά δεν θα προτείνουμε ποτέ στο αγοράκι μας να κάνει μαθήματα χορού ή αν θα του προτείνουμε θα πρέπει να είναι χοροί που στερεοτυπικά ταιριάζουν σε αγόρια. Διαβάζω ένα εξαιρετικό βιβλίο του Μάνου του Κοντολέωντα για ένα αγόρι που ήθελε να γίνει χορευτής και ήθελε να γίνει χορευτής μπαλέτου και έπρεπε να παλέψει να σπάσει αυτό το στερεότυπο στα πλαίσια της οικογένειας αλλά και της ομάδας των συνομηλίκων.

Μαρία: Και κάπώς έτσι χάνουμε ταλέντα, καταπιέζουμε παιδιά.

Έλενα: Και προσωπικότητες.

Μαρία: Και πολύ συχνά το οδηγούμε και στην έμφυλη βία. Γιατί όταν είναι τόσο κλειστά τα στεγανά του φύλου οποιοδήποτε παιδί φεύγει…

Έλενα: Να μην πούμε και το πιο απλό “τα αγόρια δεν κλαίνε που το λέμε ακόμα”. Οι παππούδες τουλάχιστον το λένε πάρα πολύ συχνά στα εγγόνια τους. «είσαι αγόρι ρε, πονούν τα αγόρια;», μπορεί να ακούγεται απλό αλλά δεν είναι γιατί το συγκεκριμένο αγόρι ειδικά αν είναι και πιο ευαίσθητο και από ένα κορίτσι και μπορεί να κλαίει ευκολότερα γιατί στερεοτυπικά να σημαδευτεί η ψυχούλα του ότι επειδή κλαίω δεν είμαι αρκετά αντράκι. Και γιατί οι άντρες να μην κλαίνε. Υπάρχουν γυναίκες που είναι πολύ πιο σκληρές και αντέχουν και δεν κλαίνε, είναι λιγότερο ευσυγκίνητες θα έλεγα. Γιατί η ευσυγκινησία δεν έχει να κάνει με το πόσο καλοσυνάτος ή πόσο ευαίσθητος είσαι.

Μαρία: Πράγματι είναι τόσο παράλογα τα στερεότυπα. Ωραία πάμε λοιπόν να μιλήσουμε και στην πολιτεία. Τι είναι αυτό που χρειάζεται οπωσδήποτε να κάνει το κράτος ούτως ώστε να φροντίσει τα παιδιά ειδικά στο παρόν συγκείμενο; Λείπουν δηλαδή σχολεία; Λείπει η απασχόληση; Λείπει η εκπαίδευση των γονιών; Τι είναι αυτό που λείπει πιο πολύ;

Έλενα: Νομίζω είναι θέματα που έχουν συζητηθεί πάρα πολλές φορές. Οι λύσεις είναι πάρα πολύ απλές, δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε κάτι που δεν έχει δοκιμαστεί και σε άλλες χώρες, που δεν υπάρχει στη δημόσια συζήτηση. Απλώς πρέπει να ενισχυθούν, ναι δεν αντικαθιστά η πολιτεία την οικογένεια είναι δεδομένο. Άρα μπορεί η πολιτεία να δημιουργήσει εκείνες τις συνθήκες ώστε οι οικογένειες να μπορούν να ανταποκριθούν. Θέλουμε λοιπόν ποιοτικές υπηρεσίες. Θα έλεγα ότι χρειάζεται ενίσχυση η άδεια γονικής φροντίδας. Χρειαζόμαστε ευέλικτες μορφές εργασίας, έτσι ώστε είτε η μητέρα, είτε ο πατέρας ανάλογα με τις ανάγκες της οικογένειας και της φροντίδας των παιδιών να επιλέξουν τη μορφή εργασίας εκείνη που βολεύει στο να φροντίσουν τα παιδιά τους. Ιδιαίτερα οι ευέλικτες μορφές εργασίας τώρα το καλοκαίρι για μένα είναι κρίσιμες, έτσι ώστε τα παιδιά να μεγαλώνουν με ασφάλεια και να περνούν τα καλοκαίρια τους, τα ποιοτικά καλοκαίρια που είναι απαραίτητα τα καλοκαίρια ξέρεις παλιά λέγαμε και ισχύει. Μα ένα καλοκαίρι και μεγάλωσες τόσο; Βλέπαμε τα παιδιά τον Σεπτέμβρη και βλέπαμε ότι σε ένα καλοκαίρι είχαν πάρει μπόι, είχαν ψηλώσει, είχαν μεγαλώσει, είχε αλλάξει ο τρόπος που σκέφτονται, που μιλούν. Ναι το καλοκαίρι χρειάζεται ακριβώς για αυτό το λόγο για να μεγαλώσουν τα παιδιά χωρίς την καθημερινή πίεση των διαφορών δραστηριοτήτων. Αν αυτούς τους 3 μήνες το καλοκαιριού, γιατί είναι 3 μήνες για τα παιδιά του γυμνασίου και του λυκείου είναι 3 μήνες για τους έφηβους μας έτσι; Και 2 και κάτι μήνες για τα παιδιά του δημοτικού και ελάχιστον από εκείνον τον χρόνο τον περνούν με τους γονείς τους. Οι γονείς πρέπει να μαζέψουν χρήματα στην πραγματικότητα για να στέλνουν τα παιδιά τους σε καλοκαιρινά σχολεία και να γεμίζουν το χρόνο τους. Οπότε τα παιδιά ούτε ξεκουράζονται πραγματικά γιατί ξεχνούμε ότι και ξεκούραση είναι κομμάτι της ψυχαγωγίας, είναι χρόνος που χρειάζονται τα παιδιά το καλοκαίρι να ξεκουραστούν πραγματικά για να ξεκινήσουν το τρέξιμο όπώς και όλοι οι υπόλοιποι τον Σεπτέμβρη. Χρειαζόμαστε οπωσδήποτε ποιοτικές και δωρεάν υπηρεσίες ψυχικής υγείας κάτι που λείπει και κάτι που συζητούμε πάρα πολύ συχνά στο πλαίσιο του γραφείου με τις διάφορες αναφορές παραβίασης δικαιωμάτων του παιδιού. Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας χρήζουν ουσιαστικής και σοβαρής ενίσχυσης. Γιατί για να είμαστε ψυχικά υγιείς και να μπορούμε να μεγαλώνουμε σωστά εμείς τα παιδιά μας, γιατί τα παιδιά νιώθουν την πίεση των γονέων έτσι. Ακόμα και η ψυχική επιβάρυνση των γονέων κάτι που είναι συχνό φαινόμενο στην εποχή μας επηρεάζει έμμεσα τη φροντίδα των παιδιών. Τα παιδιά πολύ συχνά λένε δεν ήθελαν να σε στενοχωρήσω μαμά δεν σου το είπα γιατί ήσουν κουρασμένη. Αυτά όλα που λένε τα παιδιά δείχνουν το τι συμβαίνει μέσα στις οικογένειες. Χρειάζεται ουσιαστική στήριξη των μονογονεϊκών οικογενειών. Έναν άλλο στοιχείο, όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε μία οικογένεια με ένα γονέα χρειάζεται ουσιαστική στήριξη, έτσι ώστε η φροντίδα και η υγιής ανάπτυξη του παιδιού να μην επηρεάζει από την απουσία του ενός γονέα. Γιατί ο μόνο-γονιός συχνότερα εργάζεται περισσότερες ώρες για να μπορέσει να τα βγάλει πέρα. Άρα στην πραγματικότητα δεν στερείται μόνο τον ένα γονέα, αλλά και ποιοτικό και ποσοτικό χρόνο και με το δεύτερο. Θέλουμε ουσιαστικά και χαίρομαι που ξεκίνησε το Υπουργείο Παιδείας να κινείται στην κατεύθυνση αυτή, ουσιαστική, ποιοτική και προσβάσιμη προσχολική εκπαίδευση. Θέλουμε δομές φροντίδας για ευάλωτες οικογένειες. Είχαμε το περιστατικό πρόσφατα με τα δύο παιδιά και το τραγικό ατύχημα που έχασαν τη ζωή τους στο αμάξι που κλειδώθηκαν. Μία ευάλωτη οικογένεια, οικονομικά ευάλωτη, η οποία δεν έχει την επιλογή να στείλει κάπου τα παιδιά της, δεν υπάρχουν δομές που να μπορέσουν να φροντίσουν τα παιδιά το καλοκαίρι. Οπόταν, και δεν είναι η πρώτη φορά, υπήρξαν πάρα πολλές περιπτώσεις που μητέρα ειδικά μονογονεϊκές οικογένειες έπρεπε να δουλέψει και άφησε το παιδάκι στο σπίτι και έπεσε το παιδάκι από το μπαλκόνι. Το άφησε να κοιμάται, ήταν υπηρεσία βραδινή που είχε και ναι είχαμε να θρηνήσουμε τον τραυματισμό του παιδιού. Ευτυχώς ήταν απλά τραυματισμός. Θα έλεγα ότι η καλύτερη πολιτική της πολιτείας για την οικογένεια θα ήταν να δίνει περισσότερο χρόνο στους γονείς με τα παιδιά τους. Γιατί νομίζω ο χρόνος είναι η μεγαλύτερη επένδυση για τα παιδιά. Τα παιδιά θέλουν χρόνο με τους γονείς τους.

Μαρία: Είναι απίστευτο πώς βλέπουμε να διαπλέκονται όλα τα κοινωνικά προβλήματα όταν ανοίγουμε τη συζήτηση για τη φροντίδα των παιδιών. Και νιώθω ότι έχουμε πάρα πάρα πολύ δρόμο να διανύσουμε έτσι δεν είναι;

Έλενα: Ισχύει. Το ζήτημα είναι να αλλάξουμε και λίγο τον τρόπο που αντικρίζουμε τα πράγματα. Καταρχήν να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε παιδί πρέπει να ιδωθεί από όλους τους φορείς από όλες τις υπηρεσίες ολιστικά. Κανένα παιδί δεν έχει μόνο μία ανάγκη. Πρέπει να φροντίσουμε το σώμα του, πρέπει να φροντίσουμε την ψυχή του, πρέπει να φροντίσουμε την ανάπτυξη του, την ανάγκη του για αγάπη και προσοχή, την ελευθερία του για να ανακαλύψει το ποιος είναι και πώς είναι ο κόσμος, να φροντίσουμε να έχει πολιτιστικές εμπειρίες. Μόνο έτσι έχουμε ελπίδα και να βγάλουμε το καλύτερο που κουβαλά. Υπάρχουν παιδιά που θα μεγαλώσουν και δεν θα ανακαλύψω ποτέ τα ταλέντα τους. Και αυτό είναι απώλεια για την κοινωνία. Μπορεί ένας ζωγράφος, ένα παιδί που θα είχε τις δυνατότητες να γίνει σπουδαίος ζωγράφος να μην το ανακαλύψει ποτέ. Ή να μην του δοθούν όλα εκείνα που πρέπει να του δοθούν για να αναπτύξει το ταλέντο του στο βαθμό που θα μπορούσε να το ανακαλύψει. Άρα ναι κάθε παιδί είναι ένας σπόρος, μία ελπίδα για το αύριο. Ένας επιστήμονας, τα χαρισματικά παιδιά, ας μιλήσουμε ας μη μιλούμε μόνο για τα ευάλωτα παιδιά, ας μιλήσουμε και για τα χαρισματικά παιδιά που αυτή η πολιτεία έχει πολύ δρόμο να διανύσει για να δώσει χώρο στους ταλαντούχους και στους χαρισματικούς να φτάσουν στο μέγιστο που μπορούν να φτάσουν.

Μαρία: Ειδικά όταν είναι λιγότερο προνομιούχοι.

Έλενα: Δεν μιλούμε για τα προνόμια ,μιλούμε για τα δικαιώματα. Γιατί τα προνόμια έρχονται και φεύγουν. Ακόμα και προνομιούχα παιδιά κάποια στιγμή μπορεί να χάσουν τα προνομία που έχουν γιατί έρχονται αναποδιά στη ζωή των οικογενειών. Οπότε ναι αυτά που σήμερα κάποια παιδιά απολαμβάνουν ως προνόμια θα έπρεπε να είναι δικαιώματα για όλους.

Μαρία: Καθολικά ευχαριστούμε πάρα πολύ. Ήταν πάρα πολύ ενδιαφέρον να σε ακούμε να μας μιλάς για τη φροντίδα και τα παιδιά. Υπάρχει κάτι καταληκτικό που θα ήθελες να πεις. Ένα μήνυμα ίσως προς τους ανθρώπους που μας ακούνε;

Έλενα: Θα έλεγα ότι καταρχήν τα παιδιά δεν χρειάζονται μόνο ανθρώπους που τα αγαπούν. Γιατί οι γονείς αγαπούν τα παιδιά τους. Χρειάζονται ανθρώπους που έχουν το χρόνο να τους δείξουν αυτή την αγάπη. Και να είναι τα παιδιά βέβαια για την αγάπη αυτή. Γιατί θεωρώ ότι αν δεν υπάρχει ψυχική διαταραχή σε μία οικογένεια οι γονείς αγαπούν τα παιδιά τους και θέλουν να τους το δείξουν πολλές φορές δεν ξέρουν το πώς και πολλές φορές δεν έχουν το χρόνο να τους το δείξουν. Άρα ένα πράγμα που θα έλεγα είναι αυτό και ένα δεύτερο που απευθύνεται στην πολιτεία και στην κοινωνία είναι ότι μία κοινωνία και ο τρόπος που η κοινωνία φροντίζει τα παιδιά της δεν θα έπρεπε να φαίνεται μόνο στους νόμους που ψηφίζει. Θα έπρεπε να φαίνεται στις ευκαιρίες που τους προσφέρει, στις φωνές που επιλέγει να ακούσει. Γιατί υπάρχουν παιδιά και ομάδες παιδιών που ποτέ δεν ακούμε την φωνή τους. Στο ποιες αποφάσεις παίρνει πραγματικά και αν βάζεις σε αυτές τις αποφάσεις το παιδί στο επίκεντρο. Θα έλεγα ότι τα παιδιά δεν είναι οι αυριανοί πολίτες. Ένα λάθος που κάνουμε συχνά και το λέμε και καλλιεργείται και μία άποψη. Τα παιδιά είναι πολίτες του σήμερα και πρέπει να απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα σήμερα. Άρα είναι μικροί ενήλικες. Είναι ενήλικες και έχουν όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα δικά τους από τη μέρα που γεννιούνται. Τα δικαιώματα του παιδιού ήρθαν να ενισχύσουν μία ευαλωτότητα των παιδιών όπώς τέτοια δικαιώματα θα έπρεπε να έχουν και υπερήλικες κατά τη γνώμη μου. Γιατί είναι οι ευάλωτες κατηγορίες μας, στους οποίους πρέπει να φροντίσουμε διπλά και θα έλεγα και τα ζώα. Υπάρχει η γνωστή ατάκα ότι μία κοινωνία κρίνεται για τον πολιτισμό της ανάλογα με τον τρόπο που συμπεριφέρεται στους πιο ευάλωτους της, στους ηλικιωμένους, τα παιδιά και στα ζώα.

Μαρία: Χαίρομαι πάρα πολύ να το ακούω αυτό από την Επίτροπο Προστασίας Δικαιωμάτων του Παιδιού. Προτείνω να κλείσουμε με αυτό το μήνυμα. Αφενός το παιδί στο επίκεντρο και αφετέρου καμία άλλη ομάδα ξεχασμένη. Έλενα Περικλεούς ήταν χαρά και τιμή μας να σε έχουμε στο We-pods. Ευχαριστούμε πάρα πολύ.

Έλενα: Ήταν δική μου χαρά. Ευχαριστώ για την ευκαιρία. Πρωτίστως όμως για την όμορφη συζήτηση που με τις ερωτήσεις σου αναπτύχθηκε.

Μαρία: Ευχαριστώ πολύ. Ευχαριστούμε και εσάς που μας ακούσατε. Μέχρι το επόμενο We-Pods να είστε καλά.

Intro: How are employment policies, gender equality, and family support connected to children’s rights? What responsibilities do the state, society, and each of us have to ensure that every child enjoys their right to care? We’ll explore these and many other important issues in today’s episode of We-Pods. Stay with us.

Maria: Welcome to We-Pods, the podcast on equality by the Mediterranean Institute of Gender Studies. Today, we have the pleasure and honour of welcoming Elena Perikleous, Commissioner for the Protection of Children’s Rights, to We-Pods.

Elena: It’s a pleasure to be here, and I’m looking forward to our conversation.

Maria: Today we’re having a discussion that is often overlooked. We’re going to talk about care. Within the CareDizo project, we often talk about care, and we even play on the words care and I win, because care benefits everyone. We talk about work-life balance. We talk about the importance of care. We talk about gender equality. But very often we forget to talk about children. That’s why we’re so pleased to have you with us today. What does the concept of care mean to you as a child’s right?

Elena: That’s certainly a serious, and fundamental question to begin today’s discussion. I would say that we often look at care through the eyes of adults. We quite rightly say that parents have a responsibility to care for their children. But that’s only half the story. The reality is that we tend to define care according to how adults imagine it. Care is, in fact, a child’s right. Every child has the right to grow up in an environment that provides safety, protection, stability, and time. Essentially, these are all rights guaranteed under the United Nations Convention on the Rights of the Child. If we look carefully at the Convention’s 54 articles, we’ll see that they are organised around three broad pillars; the three “P”s, as we often call them. Protection, Provision, which includes what we generally refer to as care, and Participation, meaning that children’s views are heard. I believe that if we keep these three principles in mind whenever we care for children, we also safeguard all their rights. Children need safety and protection. They need provision, that is, the basic things they require to live, grow, and thrive. And they need adults who listen to their views about the decisions we make on their behalf, instead of assuming we already know what they need without ever asking them. Earlier today, a group of children visited our office. Together, we tried to build a house, beginning with its foundations. We asked them a simple question: “What do you really need?”. These children are not growing up with their families. They are in the care of the state, living in a children’s home. It was incredibly moving to hear their answers. They told us they need to play. They need joy. They need friends. They need food, clothes, and furniture. But one answer was especially touching. They said they need photographs. Photographs so they can remember the people they love, and so they can see who they once were and how they’ve grown. So, I think we should listen to children whenever we, as adults, whether within our families or in wider society, decide how best to care for them. And why do we care for children? So that they can become themselves. So that every child can flourish. Of course, children’s needs change as they grow older. They also change depending on what they have experienced. A child who has experienced trauma requires a different kind of care from a child who has grown up surrounded by love, with people who are always there, who give them time and truly listen to them. So yes, while we can define care in broad terms, the care every child need is ultimately unique. It must respond to the individual needs of each child.

Maria: Whenever I hear you speak, or read the statements issued by your Office, I often come away with the feeling that there are things we’ve forgotten. And one thing that strikes me every time is that we’ve forgotten about children. It seems to me that we place enormous emphasis on the family. Perhaps we’ve adopted a rather neoliberal view that the family should shoulder most of the responsibility. So where does the family’s role end and the state’s role begin? And does the state embrace these principles? Does it listen to children when designing public policy?

Elena: It should. But it doesn’t always. That’s precisely why our Office exists. Our role is to ensure, in line with the United Nations Convention on the Rights of the Child, that children’s voices reach those who make decisions affecting their lives. We regularly meet with our Youth Advisory Group, which is established under the legislation governing the Commissioner’s Office. We discuss children’s needs with them so that we can take their views to the relevant ministries and public authorities and ensure those perspectives are considered before decisions are made. Let me give you a simple example. Recently, we discussed the proposal to introduce legislation restricting access to social media until the age of fifteen. This is something currently being debated across Europe, and there is also a corresponding recommendation from the European Union. Before forming a position, we had to speak with children. We had to weigh two equally important considerations. On one side is children’s protection in the digital environment, where social media can expose them to harmful content, reinforce stereotypes, or contribute to addictive behaviour. On the other hand, is children’s right to express themselves and participate fully in society. So yes, we listened to children. We’re now moving forward with an impact assessment so that, based on their views, we can recommend that if the state decides to introduce a minimum age for access, whatever age that may ultimately be, that decision should also be accompanied by compensatory measures. Those measures should offset the rights children may lose, such as opportunities for social interaction and participation, while still prioritising their protection. Ultimately, of course, the platforms themselves also need to do much more to create a genuinely safe digital environment for children. And if you ask for my opinion, I believe the best solution would be broader than simply protecting children. To protect minors effectively, we also need to protect society as a whole. Adults are vulnerable online too. Many adults share content that compromises their own privacy. Others unintentionally create false impressions or spread misinformation. So, this isn’t only about educating children. It’s about educating everyone.

Maria: Since we’re talking about the digital world, one challenge is clearly keeping children safe online. But another issue, it seems to me, is that many parents leave children to spend far too much time in the digital world, while their own presence in their children’s lives gradually diminishes.

Elena: Which brings us right back to the issue of care and to the state’s responsibility. The days when raising children were considered solely a private family matter are long gone. The whole of society influences how children grow up. If a parent works twelve hours a day, if there are no support services, if there are no high-quality childcare facilities, if working conditions simply don’t allow parents to enjoy meaningful family life then we cannot simply tell parents to become better parents and expect them to care for their children more effectively. Children’s care requires policies that actively support it. Every state policy, even those that don’t appear to concern children directly should help parents be present in their children’s lives when they are needed most. So, I would argue that policies supporting mothers and fathers are, in reality, policies that protect children’s rights.

Maria: That’s such an important point to remember. Perhaps it’s also a way of putting even greater pressure on policymakers. Sometimes I feel that gender equality is easier to dismiss than children’s rights. At least, that’s my impression.

Elena: In theory, everyone says the same thing: “Our priority is the child”, because if we protect children, there’s hope. The challenge is putting those words into practice. We need genuinely child-centred policies. Every time a political decision is made, every time a new law is passed the protection of children’s rights should be at its core. Because when children’s rights are truly protected, society as a whole benefits.

Maria: Looking at the data on families and we have figures from the European Institute for Gender Equality we still see that the greatest share of care responsibilities falls on women, whether they are mothers, grandmothers, or migrant women. What does it mean for a child when they don’t see men and women equally involved in their care?

Elena: That’s a very important question. When this discussion about the equal sharing of care and parenting responsibilities first began, we tended to think it was primarily an issue of fairness towards women. We focused on how unequal care responsibilities limited women’s participation in employment and career progression. But the reality is that it doesn’t only disadvantage women. First and foremost, it disadvantages children. And, I would also say, it disadvantages men, provided they eventually come to realise it. Because choosing not to participate fully in raising a child means missing out on precious emotions, irreplaceable moments, and the opportunity to play an active role in shaping how that child understands the world. Every child has the right to develop a secure relationship with both parents. When care is shared, children gain more love, more presence, and a wider range of role models. If a child grows up primarily with one parent, regardless of which parent that is, the examples they see are naturally shaped by the experiences and perspectives of that one person. But when children grow up with two parents who, ideally, don’t always think the same way and are able to discuss different viewpoints respectfully with one another and with their child, then the horizons of both the family and the child become much broader. As children grow up, they’re trying to discover how to find their place in the world. Why should they have only one path to follow? Why not allow them to learn from both parents? To hear conversations about participating in society about learning, about education, about playing, about healthy eating, about the activities they’d like to pursue, about who they want to become as they grow up. I truly believe that equal participation leads to pluralism, not only in the way we think, but also in the way we live. It would be wonderful for children to see their father cooking while watching their mother change a car tire. Gender equality and breaking down stereotypes begin with these everyday experiences within the family. These are not lessons that need lengthy explanations. Children learn them simply by living with two parents who share care responsibilities equally and participate actively in raising them.

Maria: Looking at the bigger picture, though, we see parents who are under enormous pressure. They’re trying to make ends meet. They’re juggling countless responsibilities. They’re struggling to find even a little time for themselves. And at the same time, we’re seeing children who feel increasingly lonely. The latest study we carried out in schools found exactly that. I remember a teenage girl saying something that has stayed with me. She said, “I’m a teenager now, but I don’t talk to my parents because I don’t remember us ever talking while I was growing up.”

Elena: That’s incredibly powerful. And the truth is that none of us is born knowing how to be a parent. I feel that the state has a major responsibility here. As we said earlier, it should support parents, so they can spend meaningful, quality time with their children. To make that possible, parents first need relief from the overwhelming pressure of simply surviving day by day. They shouldn’t constantly worry about whether they’ll be able to pay the rent, whether they’ll be able to afford their children’s after-school activities, or how they’ll cover basic living expenses. Many families have no choice but to work two jobs just to get by. And after-school activities are often expensive. We don’t have enough free, high-quality activities where children can spend their time, develop, and grow. We need those kinds of services. We also need accessible, high-quality mental health services so that children and parents who need support can find balance and learn how to function well as a family. They need to learn how to talk to one another. Some things seem obvious. We often tell parents, “Talk to your children.”, but that isn’t enough. Parents also need guidance. They need to learn what it really means to communicate with their children. More importantly, they need to learn what it means to listen. Because all too often, when we say, “Talk to your child,” what we really mean is: “Sit down and let me explain what you should do, what you need to be careful about, and what you shouldn’t do”, the conversation becomes a monologue. It’s no surprise, then, that when children reach adolescence, they realise they never really talked with their parents. Their parents were either absent, or the children simply listened while their parents spoke and gave advice.

Maria: Let’s turn our attention to solutions. Imagine you had a magic microphone that reached every family. What message would you share? What practical advice would you give about how to truly listen to children and what it means to care for them well?

Elena: Let’s begin with listening. Children know their own needs, their wishes, their fears, and their worries better than anyone else. I believe the best way to listen to children is to establish, from the very beginning of family life, the understanding that parents and children are equal in dignity. That a child’s opinion matters, regardless of their age. That children themselves know what they need. Of course, parents also have responsibilities. If a child says, for example, “I only want to eat chocolate,” then that’s the moment when a parent sits down and has a conversation with them. And it’s perfectly acceptable to seek help. Parents don’t always have all the answers when they disagree with a child about something that may ultimately be harmful. Books can be an enormous resource. There is wonderful children’s literature covering almost every issue that concerns children and parents. Bring those books into family life. Read them together. Talk about them. Listen to what children have to say. Because when children genuinely feel that we listen to them, they become much more willing to listen to us. On another level, I also think it would be wonderful to bring back something that used to be much more common in family life. Sharing a meal together. Whether that’s lunch or dinner depends on each family’s schedule. But I think we’ve reached a point where everyone eats separately. That simple family ritual of eating together can do so much to strengthen relationships and create opportunities for conversation. And those conversations don’t always have to be about serious issues. Children can have relaxed, friendly conversations with their parents. Everyone should feel free to simply talk about whatever is on their mind.

Maria: So, keeping the channels of communication open?

Elena: Exactly. And I think that’s something that’s missing. Too often we only sit down to talk with our children when something has gone wrong. When we’re worried. When a problem has already appeared. By then, it’s often too late to build communication. Those channels should already have been open. So, let’s talk when there isn’t a crisis. Let’s talk simply because we want to. About small things. About what we enjoy. About what we don’t enjoy. About school. About friends. Without waiting until we discuss bullying. Because if the first real conversation only happens once bullying has become an issue, there’s a good chance the child won’t feel comfortable opening up. They may not tell us what they’re really feeling, what worries them, or what they’re afraid of. Communication needs to be built gradually. Starting with the easy conversations, long before we reach the difficult ones.

Maria: That’s such valuable advice. Sometimes I think parents become so focused on guiding and advising their children that they forget to simply enjoy being with them.

Elena: Exactly. It’s not always about giving advice. Sometimes it’s simply about exploring something together. And when parents don’t know what to say, they can be honest. They can look at their child in the eye and say, “I don’t know either.”, “This worries me too.”, “Let’s think about it together.”, “Let’s ask someone who might know more than we do.”. If it’s an issue related to school, teachers are there to help. Parents and children can speak to them together. If it’s a mental health concern, or anxiety, or fear there are professionals who can support families. Parents are not superheroes. They don’t know everything. And sometimes they make mistakes. What’s important is recognising those mistakes, even in front of their children. There have certainly been times when, as a parent, I’ve handled a situation badly. Perhaps I was under pressure. Perhaps I was anxious. Perhaps I didn’t realise how deeply something I said might affect my child’s emotional wellbeing. When that happens, I must go back, acknowledge my mistake, apologise, and begin again. After all, we expect children to recognise their own mistakes, apologise, and try again. Parents should be willing to do the same.

Maria: And that’s a powerful example. We’ve talked about the family. Now I’d like us to broaden the discussion on society, and then to the state. If you could change just one widespread belief in society about caring for children, what would it be?

Elena: I think one of the most widespread beliefs among today’s parents is that caring for children means protecting them from every possible risk. That’s something that concerns me deeply. Because, in trying to keep children safe, many parents become overprotective. They don’t allow their children to experience new situations naturally. They don’t let them take their bicycle and ride around the neighborhood at an early age. They don’t allow them, when they’re ready, to go somewhere on their own, without adult supervision, or simply spend time talking with their friends independently. I believe we need to find a better balance between our anxiety about keeping children safe and our responsibility to let them experience life for themselves. Of course, we must minimise serious risks, those that threaten children’s safety or could result in injury. But sometimes, as parents, we must hold our breath and let our children live. When I was a teacher for many years, I met children in Year Two or Year Three of primary school who still didn’t know how to tie their shoelaces. They didn’t know how to do even the simplest household tasks. I’ve seen the same thing at summer camps, where I went for many years. If they dropped something on the floor, some children simply waited for someone else to pick it up for them. In our effort to care for our children, we sometimes go too far. As a result, they don’t learn how to become independent. Care doesn’t mean doing everything for children. Care means making sure they have food, clothes, and a safe home. It means talking with them. But it also means allowing them to grow into capable, independent people. Children should gradually learn to bathe themselves. To tie their own shoelaces. To pack their own school bag. The longer we delay giving children opportunities to do things for themselves, in the name of “protecting” them, the harder it becomes for them to develop independence. Naturally, this should always consider each child’s age, level of maturity, and individual abilities. I’m not saying that every five-year-old should know how to bathe independently or tie their shoes. Some children may learn those skills at ten. What’s important is that we have clear intentions as parents. Little by little, we step back, and we allow our children to step forward. So, if there’s one stereotype I’d really like us to challenge, it’s the belief that overprotection is the same thing as care.

Maria: That’s such an important point, and we see it happening all around us.

Elena: It really is an easy trap to fall into. Because it comes from parents who genuinely love and care about their children. They’re simply carrying so much anxiety about being good parents that they end up going to the opposite extreme. Another stereotype concerns who do what when it comes to raising children. What is the father’s role? What is the mother’s role? I’ve heard countless young couples have these conversations. But yes, a mother can play football with her daughter or her son. Gender stereotypes remain deeply rooted in family life and in the way we raise children. At some point we must challenge them consciously. Without even thinking about it, we buy certain colours for boys and different ones for girls. Perhaps we should pause and say, “No. I’m going to challenge this stereotype deliberately”, because these small choices shape how children come to see the world. The toys we buy. The after-school activities we choose. We naturally think of ballet lessons for our daughters, but we would rarely suggest ballet to our sons, or if we did suggest dance, we’d often feel it had to be a style that’s considered “appropriate” for boys. I’m currently reading a wonderful novel by Manos Kontoleon about a boy who dreamed of becoming a ballet dancer. He had to fight against that stereotype, not only within his family, but also among his peers.

Maria: And that’s how talents are lost. Children end up suppressing who they really are.

Elena: And personalities.

Maria: And very often, that’s also where gender-based violence begins. When gender boundaries become so rigid, any child who doesn’t fit neatly within them…

Elena: Even something as simple as the phrase, “Boys don’t cry”, we still hear it today. Grandfathers, especially, say it to their grandsons all the time. “You’re a boy. Boys don’t cry.” It may sound harmless, but it isn’t. Imagine a sensitive little boy, perhaps even more emotionally expressive than many girls. He may begin to believe that because he cries, he isn’t “man enough.” But why shouldn’t boys cry? There are women who are much tougher, who rarely cry, who simply express emotion differently. Being easily moved has nothing to do with whether someone is kind, compassionate, or emotionally strong.

Maria: It really shows just how irrational many of these stereotypes are. Now let’s move to the role of the state. What is the single most important thing government needs to do today to better care for children? Are we lacking schools? Childcare? Parent education? What is the biggest gap?

Elena: I think these are issues we’ve discussed many times before. The solutions are quite straightforward. We don’t need to reinvent the wheel or come up with something that hasn’t already been tried successfully elsewhere. What we need is to strengthen what we already know works. The state is not there to replace the family that much is clear. Its role is to create conditions that allow families to meet their responsibilities. We need high-quality public services. I believe parental leave should be strengthened. We need flexible working arrangements so that either parent, mother or father, can choose the work pattern that best meets their family’s needs and allows them to care for their children. Flexible working is especially important during the summer holidays. Children need safe, meaningful summers. Summers used to be a special time. People would say, “You’ve grown so much over the summer!”. We’d see children again in September and notice they were taller, more mature, more confident. The way they thought and spoke had changed. Summer is important precisely because it gives children the space to grow, without the constant pressure of school and endless scheduled activities. For secondary school students, summer lasts almost three months. For primary school children, it’s two months and a little bit. Yet many children spend very little of that time with their parents. Instead, parents must save money simply to send them to summer schools or organised programmes that fill every hour of the day. As a result, children don’t truly rest. And we often forget that rest itself is an essential part of healthy development. Children need time to recharge before the pace of everyday life begins again in September. We also urgently need accessible, high-quality mental health services. This is something that’s clearly missing and something we discuss constantly in our Office when responding to reports of children’s rights violations. Mental health services require substantial investment and meaningful strengthening. Because emotionally healthy parents are better able to raise emotionally healthy children. Children are remarkably sensitive to the pressures their parents carry. Even parents’ emotional exhaustion inevitably affects the care they can provide. Children often tell us things like, “I didn’t want to upset you, Mum”, “I didn’t tell you because you looked so tired”, those simple comments reveal a great deal about what is happening inside families. Single-parent families also need much stronger support. When a child grows up with only one parent, that family requires additional assistance to ensure the child’s healthy development isn’t limited by the absence of the second parent. Single parents often must work even longer hours simply to make ends meet. As a result, children don’t just lose the presence of one parent, they often lose quality time with the parent who is there as well. I’m pleased to see that the Ministry of Education has begun moving in this direction, but we also need accessible, high-quality early childhood education. We need support structures for vulnerable families. We recently witnessed the tragic case of two young children who lost their lives after being left locked inside a car. That was an economically vulnerable family. They simply had nowhere safe for their children to go during the summer. Sadly, it wasn’t an isolated incident. There have been many cases where a mother, particularly a single mother, had no choice but to go to work and left her child at home. In one such case, a child fell from a balcony while the mother was working a night shift. Thankfully, the child survived but suffered serious injuries. These are not simply parenting failures. They are failures of support systems. If I had to identify the single most important family policy a government could adopt, it would be this; give parents more time with their children. Because I believe time is the greatest investment we can make in children. Children need time with their parents.

Maria: It’s remarkable how every social issue seems to intersect once we begin talking about children’s care. And it feels as though we still have a very long way to go.

Elena: I wouldn’t describe it in terms of privilege. I would describe it in terms of rights. Because privilege can come and go. Even children who grow up with advantages may lose them if their family’s circumstances suddenly change. What some children enjoy today as privileges should be guaranteed as rights for every child.

Maria: Universal rights. Thank you so much. It was truly inspiring to hear you speak about care and children’s rights. Before we finish, is there one final message you’d like to leave with everyone listening?

Elena: I would begin by saying this; children don’t simply need people who love them. Most parents love their children. What children need are people who have the time to show that love. They need to feel certain that love is there. Unless there are serious circumstances affecting a family, I believe parents genuinely love their children and want to express that love. The difficulty is that many don’t know how. And many simply don’t have the time. So that would be my first message. My second message is directed to both the state and society. The way society cares for its children shouldn’t be measured only by the laws it passes. It should also be reflected in the opportunities it gives them. In the voices it chooses to listen to. Because there are groups of children whose voices we almost never hear. It should be reflected in the decisions we make, and in whether children truly stand at the centre of those decisions. There’s one misconception I’d really like us to move beyond. We often hear people say, “Children are the citizens of tomorrow”, I don’t agree. Children are citizens today. They should enjoy all their rights today. From the moment they are born, they possess every human right. Children’s rights were created to recognise the vulnerability of children. Personally, I believe similar protection should also exist for older people, because they, too, belong to some of the most vulnerable groups in our society. And I would include animals as well. There’s a well-known saying that the true measure of a society’s civilisation is how it treats its most vulnerable members, its older people, its children, and its animals.

Maria: I’m very glad to hear that from the Commissioner for the Protection of Children’s Rights. I think that’s the perfect place to end. Children at the centre, and no vulnerable group left behind. Elena Perikleous, it was an honour and a pleasure to have you with us on We-Pods. Thank you very much.

Elena: The pleasure has been mine. Thank you for the invitation. And above all, thank you for such a thoughtful conversation. Your questions made it possible to explore these issues in depth.

Maria: Thank you. And thank you to everyone who joined us today. Until the next episode of We-Pods, take care.