Φροντίδα: το μάθημα που λείπει από το σχολείο   

Μαρία: Πώς ένα σχολείο φροντίζει ουσιαστικά μαθητές και μαθήτριες; Γιατί οι έφηβοι και οι έφηβες αναζητούν υποστήριξη στο ΑΙ, αντί σε γονείς και εκπαιδευτικούς; Πώς ανατρέπουμε τα έμφυλα στερεότυπα στο σχολείο; Αναζητούμε απαντήσεις. Μείνετε μαζί μας. 

Καλώς ορίσατε στο We-Pods, το podcast για την ισότητα του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου. Είμαι η Μαρία Αγγελή και σε αυτό το επεισόδιο μιλάμε για τη φροντίδα στο σχολικό πλαίσιο. Έχουμε τη χαρά να έχουμε μαζί μας την Κάλια Λοϊζίδου, σχολική ψυχολόγο. Κάλια, καλώς όρισες.  

Κάλια: Καλώς σε βρήκα, Μαρία. Σε ευχαριστώ πάρα πολύ για αυτή την πρόσκληση. 

Μαρία: Και εμείς σε ευχαριστούμε. Πες μας δύο λόγια για εσένα και για τη δουλειά σου, να σε γνωρίσουμε καλύτερα.  

Κάλια: Είμαι σχολική ψυχολόγος στον ιδιωτικό τομέα. Έχω γραφείο στη Λευκωσία. Συνεργάζομαι με διάφορες δομές, όπως την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Παρέχω συμβουλευτική στήριξη σε παιδιά, σε ενήλικες, όπως φοιτητές, σε εργαζόμενους, σε γονείς, εκπαιδευτικούς. Και έχω και διάφορες παράλληλες δράσεις που αφορούν την ψυχική υγεία και την εκπαίδευση με κάποιους οργανισμούς όπως το Σύνδεσμο ΔΕΠΗ Κύπρου.  

Μαρία: Θα μιλήσουμε για τη φροντίδα σήμερα. Τη φροντίδα στο πλαίσιο του έργου μας CareDizo. Πιάνεις το λογοπαίγνιο από το Care φροντίδα και κερδίζω. Οπότε θα ήθελα να σου ζητήσω να ορίσεις τι είναι φροντίδα και κυρίως πώς εκφράζεται στο σχολικό πλαίσιο. Τι μορφές παίρνει;  

Κάλια: Η φροντίδα σημαίνει ότι το παιδί νιώθει ασφαλές, ορατό, αποδεκτό, ότι δεν αφορά μόνο, η φροντίδα δεν έχει να κάνει μόνο με το ακαδημαϊκό το κομμάτι, με τη μάθηση, αλλά αφορά και τη σχέση που έχει με τους υπόλοιπους συνομιλίκους του αλλά και τους μεγάλους, όπως τους γονείς που είναι μέρη της κοινότητας, τους εκπαιδευτικούς. Άρα φροντίδα είναι ο τρόπος που για παράδειγμα, θα σου μιλήσει ένας εκπαιδευτικός αν κάποιος σε προσέξει όταν δυσκολεύεσαι, αν υπάρχει χώρος να εκφράσεις αυτό που νιώθεις χωρίς φόβο. Και είναι μια κουλτούρα σχέσεων και όχι μια μεμονωμένη υπηρεσία. Όπως λέμε η φροντίδα στην ιατρική, που πας εκεί για να πάρεις φαρμακευτική αγωγή. Είναι κάτι πολύ πιο μεγάλο και ευρύ.  

Μαρία: Χμ, σε ακούω να την ορίζεις τη φροντίδα με αυτόν τον τρόπο και σκέφτομαι ότι έχουμε πρόσφατα δεδομένα έρευνα στο Ινστιτούτο για τις σχέσεις των εφήβων. Μιλώντας με εφήβους και έφηβες συμπεράναμε ότι δεν αισθάνονται άνετα να μιλάνε για τα θέματα των σχέσεων με εκπαιδευτικούς και γονείς. Και αυτό, σύμφωνα με τους ίδιους και τις ίδιες, τους οδηγεί σε μια αυξανόμενη προσφυγή στην τεχνητή νοημοσύνη τόσο για υποστήριξη ψυχολογική για συμβουλές αλλά και για συντροφιά. Μου ακούγεται προβληματικό. Πόσο προβληματικό είναι αυτό και τι μπορούν να κάνουν οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς για να έρθουν πιο κοντά στα εφήβα παιδιά τους, να ανοίξουν τα κανάλια της επικοινωνίας, ώστε να μπορούν να αισθάνονται ότι μπορούν να ανοιχτούν και να μιλήσουν για αυτά τα θέματα.  

Κάλια: Πολύ ωραία ερώτηση.  

Μαρία: Να φροντιστούν.  

Κάλια: Αυτό που λες, Μαρία, είναι πάρα πολύ σημαντικό. Πράγματι δεν υπάρχουν ευκαιρίες να κάνουν check-in οι εκπαιδευτικοί με τους μαθητές είτε λόγω του αναλυτικού προγράμματος, είτε της πίεσης, είτε και ότι οι ίδιοι δεν έχουν στήριξη κάποιες φορές. Δεν υπάρχουν οι φυσικοί χώροι για να γίνονται μέσα στο σχολείο τέτοιου είδους συνομιλίες. 

Μαρία: Εννοείς να υπάρχει, για παράδειγμα, ιδιωτικότητα κάπου.  

Κάλια: Μάλιστα. Ακόμα και όταν πηγαίνει ο σχολικός ψυχολόγος στα σχολεία τους δίνεται ένα γραφείο, το οποίο ανοίγει πόρτα αρκετές φορές. Επίσης, οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται και οι ίδιοι εκπαίδευση στο πώς να αναγνωρίζουν συναισθήματα και όχι μόνο στο πώς να διαχειρίζονται συμπεριφορές, να ανιχνεύουν μαθησιακές δυσκολίες και να ξέρουν τον τρόπο να παραπέμπουν σε άλλους. Για παράδειγμα, δραστηριότητες ενσυναίσθησης και συνεργασίας στην τάξη ακόμα τώρα που είμαστε 2026 λείπουν, που είναι πάρα πολύ σημαντικές για να μπορούν να ανοίξουν τα κανάλια επικοινωνίας μεταξύ των μαθητών, μαζί με τους εκπαιδευτικούς. Και είχες δίκιο, υπάρχει η μοναξιά και υπάρχει η αυξανόμενη τάση τα παιδιά να στρέφονται στο AI, στην τεχνητή νοημοσύνη. Και αυτό προκαλεί, έχεις δίκιο, κινδύνους. Γιατί όταν επιλέγουν το AI θα το ρωτήσουν για σκέψεις τους που κάνουν ή θα του πουν τα μυστικά τους, θα μοιραστούν ιδιωτικές πληροφορίες, προσωπικά δεδομένα. Η απάντηση που θα πιάσουν, αν και πολλές φορές είναι σωστή, γιατί παίρνονται από πηγές επαγγελματιών, ψυχολόγων, ψυχιάτρων ή από έγκυρες πηγές. Παρόλα αυτά δεν επικοινωνούν με ένα υπακτό, φυσικό πρόσωπο άρα δεν έχει ενσυναίσθηση. Και το ότι δεν υπάρχει ενσυναίσθηση, αφού το AI δεν αισθάνεται μπορεί να δώσει τεχνικά σωστές αλλά συναισθηματικά κενές ακόμα και επικίνδυνες συμβουλές.  

Μαρία: Τι εννοείς όταν λέει συναισθηματικά κενές  

Κάλια: Θα προσποιηθεί δίνοντας μια απάντηση ότι υπάρχει κατανόηση μπορεί να χρησιμοποιήσει για παράδειγμα ένα εργαλείο της ενσυναίσθησης που είναι να αναγνωρίσει το συναίσθημα, να το ονομάσει και να πει καταλαβαίνω πως νιώθεις για παράδειγμα. Το παιδί μπορεί να νιώσει μια ζεστασιά, να δημιουργήσει μια σχέση μαζί με την τεχνητή νοημοσύνη αλλά είναι από την δική του την πλευρά μόνο. Δεν είναι αμφίδρομη σχέση. Και πολλές φορές μπορεί και να πάρουν και λάθος πληροφορίες και υπάρχουν περιπτώσεις για παράδειγμα για αυτοτραυματισμό που είναι σοβαρά περιστατικά. Επίσης απομονώνονται από τον αληθινό κόσμο. Η υπερβολική εξάρτηση από ψηφιακούς φίλους μπορεί να εμποδίσει την ανάπτυξη υγιών διαπροσωπικών δεξιοτήτων και δεν θέλουμε το AI να αντικαταστήσει την ανθρώπινη επαφή. Επίσης υπάρχει παραπληροφόρηση. Συχνά πολλές φορές κάποιες πληροφορίες που παίρνουν τα παιδιά ως γεγονότα από τα chatbots, αν είναι σωστή η λέξη, την παίρνουν σαν απόλυτη αλήθεια και δεν χρησιμοποιούν την κριτική του σκέψη. Θεωρούν ότι επειδή έχουν αυτή την πληροφορία από την τεχνητή νοημοσύνη ότι είναι και η απόλυτη αλήθεια. Επίσης χάνουν και την ιδιωτικότητά τους. Η κοινοποίηση των προσωπικών μυστικών, των δεδομένων σε πλατφόρμες AI εγκυμονεί κινδύνους για το απόρρητο του παιδιού. Άρα ναι, υπάρχει και μοναξιά αλλά υπάρχει και κίνδυνος.  

Μαρία: Μας μίλησες για το τι μπορεί να κάνει το σχολείο έτσι ώστε να ανοίξει τα κανάλια της επικοινωνίας τι μπορούν να κάνουν οι γονείς. Να σου δώσω ένα παράδειγμα. Θυμάμαι από την έρευνά μας ένα κορίτσι να λέει ότι για να μπορέσω να ανοιχτώ στους γονείς μου θα έπρεπε να επικοινωνούσαν μαζί μου όταν ήμουν παιδί. Και επειδή δεν το έκαναν τότε, αισθάνομαι τώρα στην εφηβεία ότι φοβάμαι, ντρέπομαι και δεν ξέρω πώς να πάω να μιλήσω στους γονείς μου για τη σχέση μου. 

Κάλια: Ναι, γιατί δεν ξέρει πώς θα αντιδράσουν. Δεν το έχει δοκιμάσει από πιο μικρή ηλικία για να ξέρει ότι οι γονείς έχουν, για παράδειγμα, άνευ όρων αποδοχή. Αυτό δεν είναι δεδομένο για όλα τα παιδιά. Νιώθουν ότι η απόρριψη θα είναι καταστροφική γιατί οι γονείς είναι το οικοδόμημά τους. Είναι όλος τους ο κόσμος. Ακόμα δεν μπορούν να είναι εντελώς ανεξάρτητοι στην κοινωνία. Και αυτός ο φόβος είναι ακόμα χειρότερος. Δεν είναι απλά, οκ, δεν νιώθω ωραία να συζητήσω με τους γονείς μου. Είναι πιο βαθιά η μοναξιά που δημιουργείται στο να μην έχεις το υποστηρικτικό σου σύστημα έτοιμο να σε ακούσει. 

Μαρία: Για να πω την αλήθεια μπήκαμε στα σχολεία για να εξετάσουμε τα έμφυλα στερεότυπα. Βεβαίως βρήκαμε πάρα πολλά δεδομένα. Αλλά αισθάνομαι ότι η κύρια αίσθηση που μας άφηναν ήταν μια πάρα πολύ βαθιά μοναξιά. 

Κάλια: Ναι, γιατί όταν πηγαίνω στις οικογένειες για ψυχοεκπαίδευση Μαρία, τους ρωτώ, έχετε ώρα οικογενειακής συζήτησης μέσα στην εβδομάδα; Η απάντηση συνήθως είναι ο καθένας έχει το δικό του πρόγραμμα. Δεν βρίσκουμε χρόνο. Είναι πάρα πολύ σημαντικό όμως να δημιουργούμε ποιοτικό χρόνο, 10-15 λεπτά, 20 λεπτά και να έχουμε και ένα θέμα συζήτησης. Μπορεί να ακούγεται περίεργο γιατί δεν συνεχίζεται ενώ αυτό είναι πρόληψη. Για παράδειγμα οι γονείς μπορούν να δουν ένα περιστατικό που έγινε εκφοβισμού στο σχολείο και να το συζητήσουν με τα παιδιά τους. Τι θα έκανες για το σεξτινγκ; Αν λάμβανες μια φωτογραφία κάποιας συμμαθήτριας με γυμνό περιεχόμενο; Δεν ξέρουν ούτε τις νομικές υποχρεώσεις που έχουν ούτε τι να κάνουν. Τα συζητούμε από πιο πριν και όχι αφού το παιδί μας είναι θύμα μιας τέτοιας περίπτωσης. Και δέχονται. Το καλό είναι ότι οι περισσότεροι γονείς είναι δεκτικοί προς τις αλλαγές αλλά φαντάζει λίγο περίεργο το να κάτσεις με τα παιδιά στο σαλόνι και να συζητήσεις. Και δεν χρειάζεται πάρα πολύς χρόνος. Το ότι ανοίγουμε τον διάλογο μιλούμε για το τι είναι AI και μπορούν οι γονείς να το ρίξουν και λίγο στο ότι εμείς είμαστε από μια άλλη εποχή δεν γνωρίζουμε εξήγησέ μου λίγο. Με μια πελάτισσα που μιλούσα πρόσφατα, νεαρή, μου είχε πει ότι υπάρχουν βιομηχανίες που δημιουργούν κινούμενα σχέδια με στόχο να δημιουργήσουν μικρού μήκους κινούμενα σχέδια που έχουν σεξουαλικό περιεχόμενο αλλά έχουν στόχο τον πληθυσμό των παιδιών. Οι γονείς δεν νομίζουν να το ξέρουν αυτό. Άρα, ενισχύουμε τους ανθρώπινους δεσμούς, ενισχύουμε τον διάλογο για να μπορούν να νιώθουν άνετα τα παιδιά. Σε περίπτωση που πέσει στην αντίληψή τους κάτι τέτοιο να το πω στο γονιό. Γιατί μπορεί να προκληθεί και το αίσθημα της ντροπής, της ανασφάλειας να μην κάνουν το πρώτο βήμα, όπως είπες και εσύ με το κορίτσι, να πάνε στους γονείς. Άρα, μπορεί για παράδειγμα κοινή χρήση. Κάτι που δεν το χρησιμοποιούν ή δεν το θέλουν ειδικά τα παιδιά. Η κοινή χρήση των εργαλείων AI μαζί ή σε κοινή θέα ή να κλειδώνεται μια τέτοια πλατφόρμα χωρίς την άδεια από το γονιό. Ακούγεται λίγο έτσι πιο αυστηρό αυτό. Αλλά είναι ένας τρόπος που μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς. Πιο πρακτικός τρόπος.  

Μαρία: Φαντάζομαι ότι αυτό είναι ένα πιο ακραίο μέτρο. Θεωρητικά δεν θέλουμε να αποκλείσουμε από τη χρήση της τεχνολογίας. Αλλά θέλουμε να ενθαρρύνουμε τη μη αποκλειστική χρήση. Τουλάχιστον για τα ζητήματα των σχέσεων. Θα προσπαθήσω να συνοψίσω ό,τι μας είπες για να έχουμε έτσι ένα manual. Το ένα ήταν λοιπόν να δίνουμε χρόνο για συζήτηση. Το δεύτερο είναι να ανοίγουμε γενικότερα θέματα, ούτως ώστε να ανοίγουν και τα κανάλια της επικοινωνίας. Το τρίτο είναι η κοινή χρήση των εργαλείων AI. Υπάρχει κάτι άλλο που μπορούν οι γονείς να κάνουν ώστε να ανοίξουν τα κανάλια της επικοινωνίας;  

Κάλια: Να παραδέχονται ότι και οι ίδιοι κάνουν λάθη. Να δείξουν ταπεινό φρόνημα. Να ζητούν συγνώμη. Και ο ρόλος τους να είναι πιο ανθρώπινος. Γιατί έχοντας το καλό παράδειγμα οι ίδιοι, τα παιδιά θα μιμηθούν. Η κοινωνική ψυχολογία λέει ότι τα παιδιά, ειδικά κάτω από την ηλικία των 10 ετών, μιμούνται. Έχουν ως πρότυπα πρώτα τους γονείς, που θεωρούν ότι οι γονείς έχουν την απόλυτη αλήθεια και ότι η ηθική είναι μαύρο-άσπρο. Και μετά είναι ο εκπαιδευτικός στο σχολείο. Άρα δίνουμε με τη στάση μας, με τα πιστεύω μας, με το ότι τους ενσταλάζουμε, όσο για παρά τις διαφορές των δύο φύλων. Τους δίνουμε την ευκαιρία να μάθουν μέσα από την δική μας τη στάση και μας παρακολουθούν, μπορεί στην αναλυτική σκέψη, να την αναλύσουν από 12 χρονών και μετά, όπου θα μπορούν να παρουσιάζουν επιχειρήματα. Αλλά μέχρι τα 12 παρατηρούν πάρα πολύ, με την προσοχή τους γονείς και υιοθετούν πρότυπα.  

Μαρία: Ας πάμε λοιπόν σε αυτά τα πρότυπα και στα στερεότυπα του φύλου. Έχουμε λίγο θλιβερά δεδομένα σε σχέση με τη φροντίδα και το φύλο. Θα πάω στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, το οποίο μας δίνει ξεκάθαρα το δεδομένο, ότι σε σχέση για παράδειγμα με τις δουλειές του σπιτιού, 62% των Κύπριων γυναικών κάνει δουλειές στο σπίτι καθημερινά, έναντι με το μόλις 24% των Κύπριων ανδρών. Αυτό αντιλαμβανόμαστε ότι είναι προβληματικό, είναι ένας παράγοντας ανισότητας, είναι και το παράδειγμα που βλέπουν τα παιδιά. Οπότε θέλω να σε ρωτήσω, από την εμπειρία σου ως σχολική ψυχολόγος, πώς ξε-μαθαίνονται οι ρόλοι στη φροντίδα μέσα στο σχολείο, αν έχουμε μοντέλα στο εξωτερικό που δουλεύουν, που έχουμε δει να κάνουν αυτό που λέμε αλλαγές στις συμπεριφορές, όχι μόνο στις νοοτροπίες ή στο τι λέμε, αλλά και πραγματικά στο τι πράττουμε. Και έτσι λίγο να μας εμπνεύσει σε σχέση με το τι μπορεί να κάνει το σχολείο, το οποίο ειρήσθω εν παρωδώ είναι και συμβατική υποχρέωση του κράτους, τουλάχιστον μέσα από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, να σπάσει αυτά τα στερεότυπα. Αλλά το ερώτημα είναι πώς. Φαντάζομαι αν πας μόνο διδακτικά έχεις χάσει, γιατί το φύλο είναι το δομικό στοιχείο της προσωπικότητας. 

Κάλια: Ναι, και τα στερεότυπα είναι κάτι το οποίο έχει καλλιεργηθεί μέσα από χρόνια, δεκαετίες, αιώνες. Άρα για να αντικαταστήσουμε τα στερεότυπα πρέπει πρώτα να τα αμφισβητήσουμε εμείς ήδη και μετά να δοκιμάσουμε τον εαυτό μας να είμαστε ανοιχτοί προς την αλλαγή. Αλλά το μάθημα και το ξε-μάθημα είναι κοντά, λέμε.  

Μαρία: Αυτό είναι αισιόδοξο.  

Κάλια: Και είναι εφικτό. Φτάνει να υπάρχει προσπάθεια. Άρα αν το πάρουμε από τα σχολεία, χαίρομαι που πλέον βλέπω ότι δεν χωρίζονται τα παιδιά, κορίτσια για οικοκυρικά, αγόρια για τεχνολογία. Ότι πλέον μαθαίνουν και τα αγόρια και τα κορίτσια πώς πρακτικά να μπορέσουν να προσαρμοστούν στις δυσκολίες που θα τους φέρει η ζωή.  

Μαρία: Και μάλιστα το μάθημα πια λέγεται οικιακή οικονομία και κάπου εκεί μπαίνουν και τα ζητήματα του φύλου. 

Κάλια: Πολύ καλά. Και είναι κάτι πολύ σημαντικό. Γιατί η έμφυλη διάσταση που υπάρχει ναι, δεν είναι μέσα από τα στερεότυπα, αλλά ενθαρρύνονται και από συμπεριφορές, όχι μόνο από τα μαθήματα, που έχουν ίσως κάποτε οι εκπαιδευτικοί. Για παράδειγμα, όταν απαιτούμε από τα αγόρια να συμπεριφέρονται πιο σκληρά ή να μην δείχνουν συναισθήματα. Ή λέμε εντάξει, τα νέα αγόρια θα χτυπηθούν. Αυτά είναι συμπεριφορές που παίρνουν μηνύματα στη σχολική κοινότητα. Και έχουν να κάνουν με το πώς διαχειριζόμαστε. Δεν τις συμπεριφορές στα παιδιά, είναι έξω από τη σχολική την ύλη. 

Μαρία: Συμβαίνουν στο παραπρόγραμμα, στο διάλειμμα, στις μικρές κουβέντες, έτσι δεν είναι;  

Κάλια: Επίσης υπάρχει απουσία ειδικών μαθημάτων για ισότητα. Μέσα από υποδήσεις ρόλων, μέσα από περιστατικά. Για να αναπτύξουν την κριτική  σκέψη στα παιδιά. Είναι ένα γεμάτο πρόγραμμα που τους ενθαρρύνει να αναπτύξουν ακαδημαϊκές δεξιότητες. Αλλά πού είναι η ενσυναίσθηση, η συναισθηματική νοημοσύνη. Πού είναι οι επικοινωνιακές δεξιότητες; Στην ιατρική σχολή, παράλληλα με τις κλινικές δεξιότητες, οι φοιτητές υποχρεούνται να αναπτύξουν και να μάθουν επικοινωνιακές δεξιότητες για το πώς να επικοινωνούν αποτελεσματικά με τους ασθενείς. Γιατί αυτό θα τους βοηθήσει να έρθουν και σε σωστότερη διάγνωση. Και θα χτίσουν καλύτερη σχέση εμπιστοσύνης με τους ασθενείς τους. Και βοηθούν και την οικονομία του κράτους, γιατί δεν πηγαίνουν για δεύτερη και τρίτη γνώμη οι ασθενείς. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και στα σχολεία. Όταν καλλιεργήσουμε επικοινωνιακές δεξιότητες με προγράμματα που, έχουμε μοντέλο, όπως για παράδειγμα το Calgary & Cambridge Guide, που είναι για τους γιατρούς. Ένα παρόμοιο μοντέλο που να φροντίζει το πώς να κάνουμε τα παιδιά μας να έχουν ικανότητες τύπου ενεργητικής ακρόασης. Να έχουν ενσυναίσθηση με συγκεκριμένα εργαλεία. Πώς να ανιχνεύουν συμπεριφορές ότι ο άλλος είναι δυσαρεστημένος. Τι σημαίνει να έχω όρια. Πώς επικοινωνώ τα όριά μου. Τη σημασία της λέξης όχι. Πώς σέβομαι τον άλλο. Τι μηνύματα δίνει η μη-λεκτική μου συμπεριφορά. Όλα αυτά μπορούν να ενταχθούν σε ένα μάθημα επικοινωνιακών δεξιοτήτων, που να μπορεί να βαθμολογείται κιόλας. Όπως ακριβώς συμβαίνει με άλλες σχολές. Εγώ θεωρώ ότι αυτό θα πρέπει να ενταχθεί ακόμα και από το δημοτικό. Που είναι εκεί που τα παιδιά πιο εύκολα απορροφούν τη μάθηση και σαν σφουγγάρια μπορούν και μετά να την αναπτύξουν την επικοινωνία τους καθώς μεγαλώνουν. Και όχι να είναι απλά ένα μεμονωμένο μάθημα στο λύκειο.  

Μαρία: Έχουμε παραδείγματα από σχολεία του κόσμου που κατάφεραν πρώτον να διδάξουν τη φροντίδα σε συναισθηματικό επίπεδο αλλά και σε πρακτικό επίπεδο;  

Κάλια: Σε ασιατικές χώρες κυκλοφορούν και αρκετά βίντεο ακόμα και στο YouTube υπάρχει μέσα στο αναλυτικό πρόγραμμα ακόμα και από νηπιακή ηλικία μαθαίνουν τα παιδιά πώς να φροντίζουν τους ηλικιωμένους συμπεριφορές που πρέπει να έχουν μέσα σε ένα λεωφορείο τι να κάνουν όταν κάποιος πλησιάσει κάποιο φίλο τους και προσπαθήσει να του δελεάσει με καραμέλα αλλά είναι άγνωστος και στην ουσία χρησιμοποιούν σενάρια που θα ήταν επιβλαβή για τα ίδια ή άλλους και τους βοηθούν να αναπτύξουν κριτική ή κάποιο είδους κώδικα συμπεριφοράς για το πώς να ανταποκρίνονται για να φροντίζουν και τον εαυτό τους αλλά και την κοινότητά τους. Θέλω να μας το εξηγήσεις λίγο αυτό τι σημαίνει μαθαίνω να φροντίζω την κοινότητα και τον εαυτό μου παράλληλα. Είμαστε σε έναν κόσμο δυστυχώς στον δυτικό κόσμο που υπάρχει πολύ τοξική θετικότητα. Κάνε αυτό που νομίζεις, μη σε νοιάζει ο άλλος εσύ να πας μπροστά, μην ακούς κανένα αυτά τα codes είναι κάτι το οποίο καλλιεργούν τον εγωισμό το να κλείνεσαι στον εαυτό σου και να προωθείς τα δικά σου συμφέροντα εις βάρος άλλων. Είμαστε άτομα κοινωνικά, ζούμε σε κοινωνικές δομές συνεχόμενα και έχουμε συνέχεια αλληλεπίδραση με άλλα άτομα. Πρέπει να μάθουμε πώς να συμπεριφερόμαστε. Δεν πρέπει να συμπεριφερόμαστε με ασέβεια είτε στα κορίτσια, είτε στις γυναίκες είτε στα ηλικιωμένα άτομα αλλά πως μπορώ εγώ να δείξω το σεβασμό μου έμπρακτα. Δηλαδή, μένουν θεωρητικά όταν δεν δείξουμε πρακτικά τους τρόπους.  

Μαρία: Έχει πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον αυτό που λες και συνδέει πάρα πολύ το τι σημαίνει η φροντίδα και πόσο άμεσα σχετίζεται με το φύλο και επίσης πόσο αλληλένδετη είναι η φροντίδα με τη φροντίδα του εαυτού. Έχεις δίκιο ότι το έχουμε αποσυνδέσει σε τραγικό βαθμό.  

Κάλια: Η αυτοεκτίμηση είναι κάτι που μας κρατά προστατευμένους ως ένα μεγάλο βαθμό. Και αυτό προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε στα παιδιά. Γιατί ένα παιδάκι, το οποίο έχει αυτοεκτίμηση, ξέρει να εκτιμά τις δυνάμεις και τις αδυναμίες του, δεν θα κάνει κάτι εξαιτίας της πίεσης των συνομηλίκων. Θα μπορεί εύκολα να πει όχι, να είναι διαφορετικό αλλά από την θετική την πλευρά διαφορετικό. Γιατί η διαφορετικότητα έχει μια μοναξιά. Αλλά θα τολμήσει να είναι διαφορετικό γιατί ξέρει ποιο είναι, ποιες είναι οι αρχές του. Άρα είναι πάρα πολύ σημαντικό να καλλιεργούμε την αυτοεκτίμηση στα παιδιά και στο σχολείο.  

Μαρία: Και την ίδια στιγμή φαντάζομαι να καλλιεργούμε και αυτή την κουλτούρα της ισότητας που αντιστέκεται στα στερεότυπα έτσι ώστε να μην επαφίεται σε ατομικό επίπεδο να σπάει τα στερεότυπα ένα παιδί στο σχολικό πλαίσιο που έτυχε να είναι εκπαιδευμένο από την οικογένεια. 

Κάλια: Σωστό. Πολύ καλό. Πολύ σωστή σκέψη. Συμφωνώ.  

Μαρία: Κάλια Λοϊζίδου, είναι συναρπαστικά όλα αυτά που μας λες και ελπιδοφόρα θα πω. Υπάρχει κάτι καταληκτικό που θα ήθελες να πεις σε σχέση με τη φροντίδα στο σχολικό πλαίσιο. 

Κάλια: Ναι, η φροντίδα στο σχολείο δεν είναι μόνο εκπαιδευτική ή πρακτική. Είναι ανθρώπινη και η ανάγκη είναι το πιο σημαντικό μάθημα που μπορούμε να δώσουμε στα παιδιά μας για να ζουν σε έναν χώρο, σε ένα περιβάλλον που νιώθουν ασφάλεια και ειρήνη. Ειδικά σε έναν κόσμο που γενικότερα δεν επικρατεί ειρήνη τουλάχιστον να φροντίσουμε τα παιδιά μας στο σχολικό περιβάλλον να νιώθουν ασφαλή.  

Μαρία: Κάλια Λοϊζίδου, σε ευχαριστούμε πάρα πολύ που ήρθες στο We-Pods, ευχαριστούμε και εσάς που μας ακούσατε. Μέχρι το επόμενο επεισόδιο, να είστε καλά. 

Maria: How does a school genuinely care for its students? Why are teenagers turning to AI for support instead of their parents and teachers? How can we challenge gender stereotypes in schools? We’re looking for answers. Stay with us. 

Welcome to We-Pods, the podcast on equality by the Mediterranean Institute of Gender Studies. I’m Maria Angeli, and in this episode we’re talking about care in the school environment. We’re delighted to be joined by Kalia Loizidou, a school psychologist. Kalia, welcome. 

Kalia: Thank you, Maria. I’m very grateful for the invitation. 

Maria: And we’re grateful to have you with us. Tell us a little about yourself and your work so our listeners can get to know you better. 

Kalia: I’m a school psychologist working in private practice. I have an office in Nicosia and collaborate with a range of organisations, including the Medical School of the University of Nicosia. I provide counselling and support to children, adults such as university students, employees, parents and teachers. Alongside that, I’m involved in a number of initiatives related to mental health and education with organisations such as the Cyprus ADHD Association. 

Maria: Today we’re talking about care, specifically within the framework of our CareDizo project. The name is a play on words, combining “care” with the Greek word for “I win”. So I’d like to ask you to define what care means and, more importantly, how it is expressed in a school setting. What forms does it take? 

Kalia: Care means that a child feels safe, seen and accepted. It isn’t only about academic achievement or learning. It also concerns the relationships a child has with their peers and with the adults around them, such as parents and teachers who are part of the school community. Care is reflected in the way a teacher speaks to you, whether someone notices when you’re struggling, whether there is space for you to express how you feel without fear. It’s a culture of relationships, not a standalone service. It’s not like medical care, where you go somewhere to receive treatment. It’s something much broader and deeper. 

Maria: Listening to you describe care in that way, I’m reminded of recent research we conducted at the Institute on adolescent relationships. Speaking with teenage girls and boys, we found that they don’t feel comfortable discussing relationship issues with teachers or parents. According to them, this is leading to an increasing reliance on AI for emotional support, advice and even companionship. That sounds worrying to me. How concerning is it, and what can teachers and parents do to build stronger connections with young people and open up channels of communication so they feel able to talk about these issues? 

Kalia: That’s an excellent question. 

Maria: So that they can be cared for. 

Kalia: Exactly. What you’re describing, Maria, is extremely important. In reality, teachers often don’t have opportunities to check in with students, whether because of curriculum demands, workload pressures, or because they themselves lack support. Schools often don’t have dedicated spaces where these kinds of conversations can take place. 

Maria: You mean somewhere with privacy, for example? 

Kalia: Exactly. Even when school psychologists visit schools, they’re often given an office where people are constantly coming in and out. Teachers also need training in how to recognise emotions, not just manage behaviour or identify learning difficulties and refer students elsewhere. Activities that foster empathy and collaboration in the classroom are still missing in many schools, even now in 2026. Yet these are crucial for opening channels of communication between students and teachers. And you’re absolutely right—there is loneliness, and there is a growing tendency for young people to turn to AI. That does carry risks. Children may use AI to share their thoughts, confide secrets or disclose personal information. While the responses they receive are often technically accurate because they draw on professional sources such as psychologists, psychiatrists and reputable information, they are not communicating with a real human being. AI does not have empathy. Because it cannot genuinely feel, it can provide responses that are technically correct but emotionally hollow—and in some cases even harmful. 

Maria: What do you mean by emotionally hollow? 

Kalia: AI can simulate understanding. It might recognise an emotion, label it and say, “I understand how you feel.” A child may experience warmth and even develop an attachment to the AI. But that relationship exists only from the child’s side. It isn’t reciprocal. There are also cases where children receive inaccurate information, including around very serious issues such as self-harm. In addition, they become more isolated from the real world. Excessive dependence on digital companions can hinder the development of healthy interpersonal skills, and we certainly don’t want AI replacing human connection. There’s also the issue of misinformation. Children often treat information provided by chatbots as unquestionable fact, without applying critical thinking. They assume that because it comes from AI, it must be true. 

And then there’s privacy. Sharing personal secrets and sensitive information with AI platforms creates risks for a child’s confidentiality and safety. So yes, there is loneliness, but there is also genuine risk. 

Maria: You’ve spoken about what schools can do to open up communication. What about parents? Let me give you an example. I remember a girl from our research saying, “For me to open up to my parents now, they would have needed to communicate with me when I was younger. Because they didn’t, I now feel afraid, embarrassed and unsure how to talk to them about my relationship.” 

Kalia: Yes, because she doesn’t know how they’ll react. She hasn’t had those experiences from an early age that would reassure her of their unconditional acceptance. That isn’t something all children can take for granted. 

Children feel that rejection from their parents would be devastating because parents are their foundation. They are their entire world. Children are not yet fully independent, so that fear runs very deep. It’s not simply, “I don’t feel comfortable talking to my parents.” It’s a much deeper loneliness that comes from not feeling that your support system is there and ready to listen. 

Maria: To be honest, we entered schools to explore gender stereotypes. We found plenty of data on that. But the strongest impression the research left us with was an overwhelming sense of loneliness. 

Kalia: Absolutely. When I work with families through psychoeducation sessions, I often ask whether they have dedicated family discussion time during the week. The answer is usually, “Everyone has their own schedule. We can’t find the time.” But it’s incredibly important to create quality time together—even just ten, fifteen or twenty minutes—and have a topic for discussion. It might sound unusual, but this is prevention. For example, parents can discuss a bullying incident that happened at school. They can ask, “What would you do in that situation?” Or discuss sexting: “What would you do if someone sent you a nude image of a classmate?” Most young people don’t know the legal implications or how to respond appropriately. These conversations need to happen before a child becomes involved in such a situation. The encouraging thing is that most parents are open to change, but the idea of sitting down in the living room and having these discussions can feel unfamiliar. Yet it doesn’t require much time. Opening dialogue is what matters. Talk about AI. Parents can even admit, “We come from a different generation. We don’t know much about this—can you explain it to us?” That creates connection. A young client recently told me about companies creating short animated content with sexual themes aimed at children. Most parents have no idea such things exist. So we need to strengthen human connections and encourage dialogue, so that children feel comfortable saying, “I saw something that worried me.” Otherwise, feelings of shame and insecurity may stop them from taking that first step and speaking to a parent, just like the girl in your research. Parents can also use AI tools together with their children or ensure that AI use happens in shared spaces. Some may choose to restrict access to certain platforms without parental approval. That may sound strict, but it’s one practical way parents can help. 

Maria: I imagine that’s more of an extreme measure. Ideally, we don’t want to exclude children from technology. We want to encourage them not to rely on it exclusively—especially when it comes to relationships. 

Let me try to summarise what you’ve told us, almost like a handbook. First, make time for conversation. Second, raise broader topics so communication channels remain open. Third, engage with AI tools together. Is there anything else parents can do? 

Kalia: Parents should acknowledge that they make mistakes too. They should show humility. They should apologise when necessary. Their role needs to be more human. When parents model these behaviours, children imitate them. Social psychology tells us that children—especially under the age of ten—learn primarily through observation. Their first role models are their parents, whom they often see as the ultimate authority and source of truth. Teachers come next. Through our attitudes, values and behaviour, we teach children far more than through words alone. Up until around the age of twelve, children are constantly observing and absorbing patterns of behaviour. They learn from what they see. 

Maria: Let’s turn to those role models and to gender stereotypes. The data around care and gender is quite concerning. According to the European Institute for Gender Equality, for example, 62% of Cypriot women do housework every day, compared with just 24% of Cypriot men. We understand that this is problematic. It’s a source of inequality, and it’s also the example children grow up seeing. So, from your experience as a school psychologist, how can traditional care roles be unlearned in schools? Are there successful models from abroad that have led to real behavioural change—not just changing attitudes or language, but changing what people actually do? And perhaps you can inspire us with ideas about what schools can do. After all, under the Istanbul Convention, challenging gender stereotypes is also a state obligation. The question is: how? I imagine that if we approach gender only as a classroom topic, we’ve already lost, because gender is a fundamental part of identity. 

Kalia: Exactly. Stereotypes have been built over years, decades and even centuries. To replace them, we first need to question them ourselves and be open to change. But as we say, learning and unlearning are closely linked. 

Maria: That’s encouraging. 

Kalia: And it’s entirely possible, provided there is effort. Looking at schools, I’m pleased to see that children are no longer separated into “girls for domestic science” and “boys for technology”. Boys and girls are increasingly learning the same practical life skills that will help them navigate adulthood. 

Maria: And the subject is now called Home Economics, which also provides opportunities to discuss gender issues. 

Kalia: Exactly. And that’s important. 

The gender dimension isn’t reinforced only through formal lessons. It’s also reinforced through everyday behaviours. For example, when we expect boys to be tough or discourage them from expressing emotions. Or when we say, “Boys will be boys.” These messages circulate throughout the school community. They’re not part of the curriculum, but they shape how children understand themselves and others. 

Maria: They happen in the hidden curriculum—the playground, the corridors, the casual conversations. 

Kalia: Exactly. 

There’s also a lack of dedicated education around equality. Through role play and real-life scenarios, children can develop critical thinking. Schools encourage academic achievement, but where do empathy, emotional intelligence and communication skills fit in? At medical school, students don’t only learn clinical skills. They are also required to develop communication skills so they can communicate effectively with patients. This improves diagnosis, builds trust and even reduces unnecessary second opinions, benefiting healthcare systems overall. The same principle could apply in schools. We could introduce programmes focused on communication skills. We already have models such as the Calgary-Cambridge Guide for doctors. We need equivalent frameworks that teach children active listening, empathy, recognising when someone is distressed, understanding personal boundaries, communicating those boundaries, respecting others, understanding the importance of consent and recognising what non-verbal communication conveys. All of these could form part of a communication skills curriculum—and even be assessed, just like other subjects. Personally, I believe this should start in primary school, when children absorb learning so naturally and can build on those skills as they grow. It shouldn’t be limited to a one-off lesson in secondary school. 

Maria: Do we have examples from around the world of schools successfully teaching care—not only emotionally, but practically as well? 

Kalia: In several Asian countries, there are examples—even visible in videos online—where caring behaviours are embedded into the curriculum from nursery school onwards. Children learn how to care for older people, how to behave respectfully on public transport, what to do if a stranger approaches a friend and tries to lure them away with sweets, and many other real-life scenarios. Essentially, they use situations that could be harmful to the child or others and help children develop judgement and behavioural frameworks that enable them to care for themselves and their communities. 

Maria: Explain that idea a little more. What does it mean to care for yourself and your community at the same time? 

Kalia: Unfortunately, in many Western societies we see a lot of toxic positivity: “Do whatever you want. Don’t worry about anyone else. Focus on yourself. Ignore what others think.” Those messages can encourage self-centredness and prioritising personal interests at the expense of others. But we are social beings. We live in communities and constantly interact with other people. We need to learn how to behave respectfully—not only towards girls and women, but also towards older people and everyone around us. The question is: how do I demonstrate respect in practice? If we only talk about it in theory and never show practical examples, the message remains abstract. 

Maria: What you’re saying is incredibly interesting because it connects care, gender and self-care in such a powerful way. You’re right—we’ve separated those concepts to an alarming degree. 

Kalia: Self-esteem protects us to a very large extent, and that’s something we need to cultivate in children. A child with healthy self-esteem understands both their strengths and their weaknesses. They are less likely to give in to peer pressure. They can say no. They can be different—in a positive sense. Being different can sometimes be lonely, but children with self-confidence are willing to embrace that difference because they know who they are and what they stand for. That’s why fostering self-esteem in schools is so important. 

Maria: And at the same time, we need to foster a culture of equality that challenges stereotypes, so that the responsibility for breaking those stereotypes doesn’t fall solely on individual children who happen to have learned differently at home. 

Kalia: Exactly. That’s a very important point, and I completely agree. 

Maria: Kalia Loizidou, everything you’ve shared with us today has been fascinating—and, I would say, hopeful. Is there a final thought you’d like to leave us with about care in schools? 

Kalia: Yes. Care in schools is not only educational or practical. It is fundamentally human. It may be the most important lesson we can give our children: how to live in an environment where they feel safe and at peace. Especially in a world where peace is often absent, we must at least ensure that children feel safe within their school environment. 

Maria: Kalia Loizidou, thank you so much for joining us on We-Pods. And thank you to everyone listening. Until next time.