Φροντίδα στην τρίτη ηλικία: κοινωνία και κράτος

Μαρία: Καλώς ορίσατε στο We-Pods, το podcast για την ισότητα του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου. Είμαι η Μαρία Αγγελή και σε αυτό το podcast θα μιλήσουμε για τα ζητήματα της φροντίδας των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας, στο πλαίσιο του προγράμματος «Caredizo». Έχουμε την πολύ μεγάλη χαρά να φιλοξενούμε τον Δήμο Αντωνίου, Εκτελεστικό Διευθυντή του Παρατηρητηρίου Τρίτης Ηλικίας Κύπρου. Καλώσόρισες, Δήμο.

Δήμος: Ευχαριστώ, Μαρία, ευχαριστώ πάρα πολύ. Καλή χρονιά, να ευχηθώ καταρχάς.

Μαρία: Επίσης, καλή χρονιά και καλά κουράγια θα πω. Θα σου ζητήσω να μας συστηθείς λίγο, να μας πεις για εσένα και το Παρατηρητήριο βέβαια.

Δήμος: Ουσιαστικά το Παρατηρητήριο ιδρύθηκε το 2015 από μια ομάδα ανθρώπων που δικοί μας άνθρωποι είχαν ουσιαστικά κακοποιηθεί στα σπίτια ή σε δομές φιλοξενίας. Και βλέποντας το κενό που υπήρχε όσον αφορά τη δικαίωση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αυτών των ανθρώπων, είχαμε οργανωθεί και είπαμε ότι θα πρέπει να αλλάξουμε τα πράγματα. Γιατί όταν έχεις προσωπικά βιώματα, προσωπικές εμπειρίες σε αυτή την κατάσταση, δεν σηκώνεις πλέον μύγα στο σπαθί σου. Και αυτό πραγματικά κάναμε. Οργανωθήκαμε το 2015 και σήμερα με πολλή περηφάνεια μπορώ να πω ότι ουσιαστικά είμαστε το σημείο αναφοράς για τη γήρανση στην Κύπρο. Είμαστε εταίροι του κράτους. Καταρτίζουμε την Αστυνομία Κύπρου σε θέματα κακοποίησης και κακομεταχείρισης ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας. Είμαστε σε αρκετά ευρωπαϊκά προγράμματα όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ενεργό γήρανση. Έχουμε πρόσφατα βραβευτεί από το Υπουργείο Εξωτερικών για το βραβείο ανθρώπινων δικαιωμάτων για το 2025. Και γενικά έχουμε ένα πολύ ενεργό ρόλο και στην Κύπρο και στην Ευρώπη σε θέματα λόμπινγκ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και το δικαίωμα στην ενεργό, υγιή και αξιοπρεπή γήρανση. Αυτά κάνουμε. Έχουμε και ένα κέντρο πρόληψης στη Λεμεσό γιατί η βάση μας είναι η Λεμεσός, όπου έρχονται δύο με τρεις φορές την εβδομάδα τα μέλη μας και κάνουν νοητική ενδυνάμωση, γυμναστική, μουσικοθεραπεία, χοροθεραπεία και ουσιαστικά βγάλαμε αυτό τον κόσμο από τα σπίτια του, τον κοινωνικοποιήσαμε και είχαμε και reports, αναφορές από γιατρούς ότι μέσα σε 6 μήνες είχαν μειώσει και τη φαρμακευτική αγωγή την οποία έπαιρναν για διάφορους λόγους. Οπότε, δεν μιλάμε μόνο για αντιμετώπιση για παράδειγμα ή στην εφαρμογή πολιτικών για την κακοποίηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα αλλά και στο πρακτικό μέρος έχουμε καταφέρει αρκετά πράγματα ιδιαίτερα με αυτό το κέντρο πρόληψης στη Λεμεσό.

Μαρία: Συγχαρητήρια για το έργο. Είναι τεράστιο και πρέπει να πω ότι είστε από τους οργανισμούς που έφεραν στο φως τα ζητήματα των ανθρώπων τρίτης ηλικίας. Κάθε φορά που ψάχνω ζητήματα φροντίδας σας εντοπίζω. Θέλω να μας πεις κάπως συνοπτικά ποια είναι τα κενά στη φροντίδα. Τι χρειάζονται αυτοί οι άνθρωποι;

Δήμος: Φροντιστές. Δεν υπάρχουν. Δεν υπάρχουν οι φροντιστές. Μιλάμε για ένα πολύ επικερδές επάγγελμα, το οποίο το έχουμε υποτιμήσει στην Κύπρο. Είναι πολύ επικερδές το επάγγελμα και επειδή από το 2018 έχουμε προγράμματα στα οποία καταρτίζουμε φροντιστές και έχουμε καταρτήσει πέραν των 500-600 φροντιστών αυτά τα χρόνια. Τι σημαίνει φροντιστές για ανθρώπους τρίτης ηλικίας. Για παράδειγμα είναι επαγγελματίες φροντιστές οι οποίοι μπορούν να πηγαίνουν στο σπίτι να βοηθήσουν στην καθαριότητα του σπιτιού, να τον κάνουν μπάνιο, να μαγειρέψουν να το αλλάξουν πάνω αν χρειάζεται και κατόπιν οδηγιών των νοσηλευτών να τους βοηθήσουν και στα υπόλοιπα καθήκοντα. Δεν είναι μια δουλειά η οποία μπορεί να την κάνει οποιοδήποτε αν δεν έχει εκπαιδευτεί. Αλλά είναι ένα επάγγελμα το οποίο δεν θα σταματήσει ποτέ να υπάρχει και δεν θα σταματήσει ποτέ η ζήτηση για αυτό το επάγγελμα. Γιατί ο πληθυσμός της Κύπρου γηράσκει, αυξάνονται οι ανάγκες κατακόρυφα αυτών των ανθρώπων και ιδιαίτερα όταν έχουμε και χρόνιους ασθενείς, οι οποίοι χρειάζονται αυτή τη φροντίδα. Αλλά δυστυχώς, όταν ανοίγουμε το θέμα επάγγελμα φροντιστής βρισκόμαστε αντιμέτωποι πολλές φορές με ένα τείχος που ονομάζεται οικογένεια, ιδιαίτερα από τους γονιούς αυτών που θα έρθουν ως φροντιστές, γιατί θα πας να σάζεις το γέρο παράδειγμα ή θα κάνεις ένα άλλο επάγγελμα. Δεν είναι ανάγκη να κάνεις αυτό το επάγγελμα και να τον καθαρίζεις και να τον κάνεις μπάνιο δεν χρειάζεται αυτά τα πράγματα. Και δυστυχώς επηρεάζουν καταστάσεις με αποτέλεσμα να έχουμε μια σοβαρότατη έλλειψη εδώ στην Κύπρο, όχι μόνο στην Κύπρο σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Και αναγκαστήκαμε να μπούμε σε προγράμματα για να εκπαιδεύσουμε φροντιστές από τρίτες χώρες για να καλύψουμε το κενό στην Κύπρο. Που δεν είναι βέβαια το ίδιο γιατί ένας ξένος φροντιστής δεν έχει τη γλώσσα πρώτα απ’ όλα για να μπορεί να συνεννοηθεί με ακρίβεια για τα θέλω του ηλικιωμένου. Πρέπει το κράτος το ίδιο να έρθει με πολιτικές, να έρθει με κίνητρα για την ανάδειξη αυτού του επαγγέλματος που το βρίσκουμε μπροστά μας συνέχεια. Και δυστυχώς, Μαρία, το βάρος της φροντίδας το επωμίζονται οι οικογένειες. Όταν δεν βρεθεί ο κατάλληλος φροντιστής, αν δεν βρεθεί καθόλου φροντιστής, έρχονται οι οικογένειες και επωμίζονται ένα τεράστιο βάρος για τη φροντίδα των δικών τους ανθρώπων και αυτό το πράγμα είναι καθημερινό. Το είδαμε κι εμείς από την οικογένειά μας όταν η γιαγιά μου είχε Αλτσχάιμερ, που είναι ένα άλλο τεράστιο κεφάλαιο, και η οποία μας πήρε 15 με 16 χρόνια μέχρι να φύγει από τη ζωή, οπότε ήμασταν καθημερινά η μητέρα μου μαζί με τις αδερφές της και φρόντιζε τη γιαγιά μου. Και ήταν θέμα μεγάλο, γιατί όλες εργάζονταν, όλες είχαν τα παιδιά τους, άρα έπρεπε να τα αφήσεις όλα για να τρέξεις για τον γονιό σου, που πραγματικά ήταν ένας Γολγοθάς για πολλούς, για όλους μας βασικά.

Μαρία: Μας περιγράφεις ένα κενό φροντίδας που έρχεται να το καλύψει είτε μια κακοπληρωμένη και επισφαλής δουλειά μεταναστριών, συνήθως γυναικών, είτε μέλη της οικογένειας που έχουμε κάποια στατιστικά που δείχνουν ότι το επωμίζονται δυσανάλογα οι γυναίκες. Και παράλληλα, μας δίνεις μια λύση αυτή των επαγγελματιών φροντιστών. Υπάρχουν παραδείγματα χωρών που έχουν υλοποιήσει τέτοια προγράμματα και πώς ακριβώς δουλεύει; Τα πληρώνει το κράτος, πώς δουλεύει το σύστημα της επαγγελματικής φροντίδας;

Δήμος: Για παράδειγμα, στην Κύπρο το πληρώνει το κράτος όταν είναι κάτω από το 3Ε ή αν υπάρχει ειδική ανάγκη. Και εκεί γίνονται συμβεβλημένοι οι φροντιστές μαζί με το κράτος αφού περάσουν από συγκεκριμένη κατάρτιση εκατό ορών το οποίο γίνεται κατά το πλείστο μέσω της ΑΝΑΔ. Από εκεί και πέρα, υπάρχουν αυτά τα σχέδια σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες σχεδόν. Όπου πάμε και μιλήσουμε για φροντίδα υπάρχουν είτε ιδιωτικές εταιρείες, είτε μεμονωμένοι φροντιστές, οι οποίοι παρέχουν αυτές τις υπηρεσίες. Αλλά είναι αναγνωρισμένο επάγγελμα. Ακόμα και εκεί στις πιο προηγμένες ευρωπαϊκές χώρες υπάρχει έλλειψη φροντιστών, γιατί υπάρχει αυτή η συγκεκριμένη νοοτροπία. Ότι εγώ δεν θα αφήσω την κόρη μου ή το γιο μου να ασχολείται με το γέρο. Αυτή είναι η νοοτροπία που μας αφήνει πίσω και στα θέματα φροντίδας. Όσον αφορά τώρα το κράτος. Ναι, υπάρχει αυτό για άτομα κάτω από το 3Ε τι γίνεται με αυτούς που δεν είναι κάτω από το 3Ε. Και μιλάμε για αυτούς που δεν μπαίνουν σε αυτή την κατηγορία λόγω 50% ευρώ που μπορεί να κερδίσουν περισσότερα το μήνα. Μα γνωρίζουμε πόσο κόστος είναι ένας κατ’ οίκον φροντιστής. Μιλάμε ότι η μισή σύνταξη ενός ηλικιωμένου μπορεί να φεύγει απλά και μόνο για τη φροντίδα πέρα από τα άλλα όλα. Και εμείς επειδή είμαστε κάθετα ενάντια στην ιδρυματοποίηση, εκτός αν συντρέχει κάποιος πολύ σοβαρός λόγος που δεν μπορεί η οικογένεια να φροντίσει τον δικό της τον άνθρωπο, είναι δυστυχώς αν δεν ληφθούν μέτρα, σχεδόν όλοι οι ηλικιωμένοι που έχουν πρόβλημα θα καταλήξουν σε ιδρύματα. Είναι ένα πράγμα το οποίο δεν θέλουμε. Επιπρόσθετα όμως υπάρχει και ένας άλλος κίνδυνος. Το ότι έρχονται οικιακές βοηθοί, οι οποίες δεν είναι καταρτισμένες στη φροντίδα, τις φέρνουμε για να βοηθούν με τις δουλειές του σπιτιού κ.λπ. Και επειδή υπάρχει ανάγκη για φροντίδα των οικείων μας, τους βάζουμε να προσέχουν τον παππού και τη γιαγιά και εκεί παρουσιάζονται πάρα πολλές περιπτώσεις κακοποίησης ηλικιωμένων. Και περίπου το 32 με 33% με βάση τις τελευταίες μας μετρήσεις οι καταγγελίες που έχουμε δεχτεί είναι κακοποίηση ηλικιωμένων από οικιακές βοηθούς. Άρα σημαίνει ότι το κράτος δεν πρέπει να το δει μόνον «Α, προσφέρω φροντίδα σε κάποιον», θα πρέπει να το δούμε ολιστικά. Και ολιστικά σημαίνει να βρούμε λύση χθες, είτε καταρτίζοντας σοβαρά τις οικιακές βοηθούς, είτε ή και να ανοίξουμε το επάγγελμα του κατ’οίκον φροντιστή και να δώσουμε κίνητρο.

Μαρία: Και παράλληλα θα έλεγα Δήμο, αν μου επιτρέπεις, ότι αυτή η αρρύθμιστη εργασία, η άτυπη εργασία των οικιακών εργαζομένων φαίνεται ότι εκθέτει και αυτές σε ένα μεγάλο κίνδυνο ως προς τα εργασιακά τους δικαιώματα, την προσωπική τους ασφάλεια και ούτω καθ’ εξής.

Δήμος: Βέβαια, γιατί όταν παράδειγμα να βάλουμε μία ξένη οικιακή βοηθό να φροντίσει κάποιον με άνοια, είναι πολύ σπουδαίο πράγμα. Εμείς ήδη πολλές φορές δεν έχουμε τις γνώσεις να φροντίσουμε ένα τέτοιο άνθρωπο ή χρόνια ασθενή ο οποίος μπορεί να πρέπει να παίρνει συγκεκριμένα φάρμακα τη συγκεκριμένη ώρα ή οξυγόνο ή οτιδήποτε άλλο. Δεν μπορούμε να αφήνουμε στα χέρια αυτών των οικιακών εργαζομένων, και μιλώ για μια μικρή μερίδα που υπάρχει κακοποίηση να μην τους βάλουμε όλους στο ίδιο καλάθι γιατί υπάρχουν και οικιακές βοηθοί οι οποίες είχαν κάποια εμπειρία στη χώρα τους και μπορούν να κάνουν θαύματα στον τομέα της φροντίδας. Αλλά μιλώ για αυτή τη μερίδα που έχουμε τα στοιχεία για την κακοποίηση και την παραμέληση κ.λπ. Αλλά, όταν έχουμε να φροντίσουμε, επειδή δεν υπάρχουν δομές για άνοια, τους βάζουμε στα ιδρύματα, σε πολλά ιδρύματα κάνουν καταπληκτική δουλειά. Σε άλλα, όχι. Άρα έχουμε δικούς μας ανθρώπους που κανονικά δεν θα έπρεπε να μπουν σε ιδρύματα. Εάν είχαμε σωστή φροντίδα και τους στέλνουμε γιατί δεν μπορούμε να βρούμε ένα φροντιστή ή ο φροντιστής δεν μπορεί να κάνει τη δουλειά του σωστά. Και δικαιολογημένα δεν μπορεί να την κάνει γιατί δεν ξέρει. Οπότε, ναι, υπάρχει ένα τεράστιο κενό. Άρχισε μία προσπάθεια στη Βουλή από τη Ρίτα Σούπερμαν, για να δούμε το θέμα των οικιακών βοηθών γιατί υπάρχουν και πολλές οικιακές βοηθοί οι οποίες φεύγουν σε μία νύχτα και μπορεί να αφήσουν άτομα με αναπηρία στα κρύα του λουτρού. Να φύγουν νύχτα και να τους αφήσουν εκεί μόνους τους που ουσιαστικά τα άτομα με αναπηρία όποιου είδους αναπηρία μπορεί να είναι και σοβαρή κ.λπ. Ή να είναι σε αμαξίδιο και να τους αφήσουν τη νύχτα άρα τίθεται θέμα ασφάλειας ή να τους αφήσουν και να φύγουν να πας σε άλλη χώρα. Υπάρχουν και αυτά. Οπότε γίνεται μία προσπάθεια αυτή τη στιγμή στη Βουλή να χτιστεί ένα πλαίσιο στο οποίο αυτές που έρχονται για να χωριστούν σε κατηγορίες και αυτές που έρχονται για να προσέχουν τον παππού, την γιαγιά ή τους γονείς μας να περνούν από συγκεκριμένη κατάρτιση.

Μαρία: Το οποίο αντιλαμβάνομαι ότι προστατεύει και τις ίδιες και τους ανθρώπους που τις χρειάζονται. Θέλω να σε ρωτήσω, επειδή είστε ένας οργανισμός που καταγράφεται συνεχώς τις ανάγκες των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας, εντοπίζετε διαφορετικές ανάγκες σε σχέση με το φύλο. Έχουν διαφορετικές ανάγκες οι γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας σε σχέση με τους άντρες και ποιες είναι αυτές.

Δήμος: Υπάρχει διπλή διάκριση. Το να είσαι γυναίκα και το να είσαι ηλικιωμένη. Και αν έχεις αναπηρία, είναι τριπλή διάκριση. Και αυτό το βλέπουμε όχι μόνο από τις συντάξεις, να πάρουμε ένα παράδειγμα, αλλά το βλέπουμε και στην καθημερινότητα. Δηλαδή ο άντρας θα μπορεί να πάει στο καφενείο να παίξει το τάβλι του, να παίξει τα χαρτιά του. Οι γυναίκες όμως είναι εκείνες που θα κάτσουν στο σπίτι να το καθαρίσουν, να μαγειρέψουν, να περιμένουν τα εγγόνια να πάνε το μεσημέρι, μετά ξανά να συγυρίσουν και αν βρουν χρόνο,  να κάνουν κάτι για τον εαυτό τους. Όχι ρε παιδιά, δεν πάει έτσι. Δεν πάει έτσι. Δηλαδή και εμείς ως παιδιά θα πρέπει να τις προστατεύσουμε τις μανάδες μας και τις γιαγιάδες μας. Δεν είναι ούτε ταξιτζήδες  τα απογεύματα, ούτε υπηρέτριες των παιδιών μας. Θα πρέπει να τις μεταχειριζόμαστε ισότιμα. Και ισότιμα να τους αφήσουμε χρόνο για τον εαυτό τους. Δεν γίνεται να βγεις στη σύνταξη 65, 70 χρονών, 75 χρονών και να μην έχεις χρόνο να ασχοληθείς με τα θέλω σου, με αυτά που έχεις ανάγκη. Να μην έχεις ώρα για τον εαυτό σου. Αυτά τα πράγματα τα βλέπουμε καθημερινά. Παράλληλα, αν φύγει και ο σύζυγος, που συνήθως οι άντρες φεύγουν πιο νωρίς, γιατί το προσδόκιμο ζωής είναι περίπου τρία χρόνια διαφορά, υπάρχει, γιατί δεν ήταν συνηθισμένες τόσα χρόνια να έχουν τα δικά τους χόμπι, τα δικά τους θέλω να έχουν χρόνο για τον εαυτό τους, υπάρχει τεράστια μοναξιά. Και η μοναξιά φέρνει την κατάθλιψη. Και εκεί μαζί με τους ψυχολόγους μας αντιμετωπίζουμε σχεδόν καθημερινά τέτοια περιστατικά. Και ένας από τους λόγους που στήσαμε το πρόγραμμα πρόληψης στη Λεμεσό, είναι γιατί είδαμε ότι μια μεγάλη μερίδα των γυναικών ήταν, είχαν πεθάνει τα παιδιά τους, είτε οι σύζυγοι κ.λπ., ήταν μέσα στην κατάθλιψη. Έπαιρναν αντικαταθλιπτικά οι περισσότερες. Και τους τραβήξαμε από τα μαλλιά και τις  βγάλαμε στην επιφάνεια και σταμάτησαν και τα χάπια και σταμάτησαν και η μοναξιά. Δηλαδή, το να είσαι γυναίκα ηλικιωμένη στην Κύπρο, είναι μεγάλη υπόθεση. Ενώ σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες βλέπουμε ότι έχουν προγράμματα πρόληψης, τους οποίους εκπαιδεύουν από τα 50-55 όλους, και γυναίκες και άντρες, παιδιά θα βγείτε στη σύνταξη σε 10 χρόνια, σε 5 χρόνια. Τι θα κάνετε; Να βρείτε χόμπις, να βρείτε άλλα ενδιαφέροντα. Αν θέλετε να κάνετε mentoring στους νεαρότερους πρέπει να το δουλέψετε αυτό το πράγμα. Και πράγματι, επειδή είμαστε και σε μεγάλους οργανισμούς μέλη, βλέπουμε ότι αυτό το πράγμα όχι μόνο γίνεται αυτή τη στιγμή στην Ευρώπη, αλλά προωθείται και από τα κράτη-μέλη. Το mentoring, η πρόληψη για θέματα ενεργούς γήρανσης, για τις γυναίκες και όλα αυτά. Στην Κύπρο δυστυχώς μπήκαμε σε ένα καλούπι το οποίο δεν μπορούμε να βγούμε. Γι’ αυτό και εμείς έχουμε αρχίσει το τελευταίο διάστημα με τη συνεργασία, μια συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας για να μπούμε στη δημοτική εκπαίδευση, ώστε να δημιουργήσουμε κουλτούρα ενσυναίσθησης από την προδημοτική ηλικία και να κάνουμε δράσεις με τα παιδιά, με τους ηλικιωμένους, ώστε να αναχαιτίσουμε πρώτο αυτό που τώρα συζητάμε και δεύτερο να αναχαιτίσουμε τον ηλικιακό ρατσισμό. Άρα, δημιουργώντας κουλτούρα ενσυναίσθησης από πολύ νεαρή ηλικία φαντάζομαι ότι τα επόμενα χρόνια θα ζήσουμε καλύτερες μέρες όταν βγούμε και εμείς στη σύνταξη. Γιατί η πράγματι, Μαρία, ο ηλικιακός ρατσισμός σε όλες του τις μορφές είναι διάχυτος και εμφανής. Δυστυχώς.

Μαρία: Δήμο, ακούγοντάς σε να μιλάς με μεγάλο ενδιαφέρον, βλέπω ότι τα συστημικά κενά έρχονται και τέμνονται με τα κενά τα έμφυλα. Δηλαδή, βλέπουμε ένα τεράστιο κενό στη φροντίδα των παιδιών και των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας να το επωμίζονται οι ίδιες γυναίκες και όπως μας είπες, με πολύ τραγικές συνέπειες για τη ψυχολογία τους, για την υγεία τους, για την οικονομική τους σταθερότητα. Πολλές γυναίκες παύουν να εργάζονται πρόωρα για να μπορέσουν να φροντίσουν τα παιδιά των παιδιών τους στην ουσία σε μια αυτοθυσία η οποία όμως δεν είναι ακριβώς προσωπική επιλογή. Νομίζω ότι έχει να κάνει με αυτά τα συστημικά κενά της φροντίδας.

Δήμος: Συμφωνώ απόλυτα και να μην ξεχνάμε ότι αυτοί που κάνουν αυτές τις θυσίες ή φεύγοντας από τη δουλειά και λοιπά, μετά έχει φοβερό αντίκτυπο στη σύνταξή τους.

Μαρία: Ακριβώς.

Δήμος: Δηλαδή, μπαίνουμε πλέον στις χαμηλοσυνταξιούχες και αν δεν υπήρχαν τα επιδόματα δεν θα μπορούσαν να ζήσουν αυτοί οι άνθρωποι και με τα επιδόματα δεν μιλάμε για κάτι το πολύ σπουδαίο μακάρι να μην χρειάζονταν επιδόματα άρα αυτό που λέμε είναι ότι και το είχα συζητήσει και με την νέα υφυπουργό, την Κλέα Χατζηστεφάνου-Παπαέλληνα, ότι θα πρέπει να γίνει μια ολιστική προσέγγιση των θεμάτων γιατί εμπλέκονται όλα ανεξαιρέτως τα υπουργεία. Να μιλήσουμε για θέματα ενέργειας, υγείας, κοινωνικής πρόνοιας, εργασίας με συντάξεις, παιδείας, αθλητισμού όλα αυτά έχουν τα στοιχεία της γήρανσης. Άρα τι θα έπρεπε να γίνει; Θα έπρεπε από κάθε υπουργείο να εκπαιδευτούν κατάλληλοι αρμόδιοι λειτουργοί που να αντιληφθούν επιτέλους ότι τα θέματα της γήρανσης αν δεν τα αντιμετωπίσουμε σήμερα θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε ένα δυσβάστακτο κόστος μελλοντικά γιατί μέχρι το 2050 το 1/3 του πληθυσμού της Κύπρου που θα είναι άνω των 65 και θα γυρεύουμε πραγματικά το λάθος.  Μιλούμε για πίεση πάνω στα συστήματα υγείας για τα δημοσιονομικά του κράτους άρα αν δεν αντιμετωπίσουμε ολιστικά όλα αυτά τα προβλήματα όχι μόνο για τις ηλικιωμένες αλλά για όλους γενικά δυστυχώς, τα παιδιά μας έχουν να κληρονομήσουν κάτι που θα έχει αντίκτυπο στην ποιότητα ζωής τους αυτό είναι αδιαμφισβήτητο και αν μιλήσουμε για τις ασθένειες, όπως παράδειγμα η νόσος Αλτσχάιμερ, που θα είναι η επόμενη πανδημία όπως μας λέει και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χωρίς δομές, χωρίς προγράμματα χωρίς πρόληψη κ.λπ. τότε αγαπητή μου Μαρία φαντάζεσαι σε ποιο σημείο θα είναι η Κύπρος σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Θα είμαστε μία τριτοκοσμική χώρα στα θέματα της γήρανσης σε σύγκριση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.  Aυτό προβλέπω ότι θα γίνει αν δεν ανοίξουμε τα μάτια μας και τα αυτιά μας ιδιαίτερα η πολιτεία η πολιτική γενικά το κράτος για να επιτέλους να εφαρμόσει οι καλές πρακτικές που συναντούμε σε άλλες χώρες θα σου ζητήσω να οραματιστείς αυτή την Κύπρο ξέρω ότι ίσως είναι ένα μακρινό σενάριο αλλά μέσα από τα δικά σου τα μάτια τι είναι μια καλώς νοούμενη Κύπρος σε σχέση με τη φροντίδα των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας τι χρειάζεται να έχουμε. Δηλαδή, να δω τις νέες γενιές με τους ηλικιωμένους να είναι μαζί να κάνουν έργα μαζί να φροντίζει ένας τον άλλο, να παίρνουν οι νέοι από τις εμπειρίες των μεγαλύτερων ή οι μεγαλύτεροι να παίρνουν τον ενθουσιασμό και την ενέργεια των νεαρότερων και όσον αφορά τα θέματα φροντίδας, επιτέλους να μπει ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο και για τα ιδρύματα που λειτουργούν αυτή τη στιγμή αλλά και να μπει στη σωστή βάση το επάγγελμα φροντιστής κατ’ οίκον φροντιστής δεν μιλάμε για την νοσηλευτική φροντίδα, γιατί είναι ένα άλλο τεράστιο κεφάλαιο που είμαστε πάρα πολλά χρόνια πίσω όσον αφορά την κατ’ οίκον νοσηλευτική αλλά όσον αφορά θα ήθελα να δω παράδειγμα την τοπική αυτοδιοίκηση να έχει τους δικούς της φροντιστές, να ξέρει κάθε κοινότητα είτε χωριό είτε ενορία είτε δήμος ότι σε αυτή τη γειτονιά υπάρχουν 20 ηλικιωμένα άτομα τα οποία χρειάζονται φροντίδα και να την έχουν χωρίς να υπάρχουν μέσα τους οικονομικά κριτήρια ένας που έχει γιατί όταν πάμε και λέμε ότι ναι μα έχεις περιουσία άνω των 10 ή άνω των 100 χιλιάδων με βάση αυτά που μας λένε ο παιδί μου μου λέει τα φάρμακα μου που δεν συνταγογραφούνται στο ΓΕΣΥ είναι μια περιουσία να τα αγοράσω ή αύριο θα χρειαστεί να κάνω εγχείρηση γονάτου και δυστυχώς δεν καλύπτομαι από το ΓΕΣΥ, άρα χρειάζομαι να έχω την περιουσία μου γιατί μπορεί να την πουλήσω αύριο και να κάνω μια εγχείρηση.

Μαρία: Επίσης, οι περιουσίες δεν ρευστοποιούνται εύκολα.

Δήμος: Ναι, και έχουμε περιπτώσεις όπου είχαμε άνθρωπο ο οποίος είχε πάνω από 100 χιλιάδες η περιουσία του αλλά το σπίτι του ήταν έτοιμο να πέσει πάνω του άρα θα ξοδέψει ένα καταραμένο λεφτά άσε που δεν του δίνουν και δάνεια οι τράπεζες για να μπορεί να επιβιώσει ή να έχει στοιχεία αξιοπρεπούς διαβίωσης, γιατί αν δεν ήταν τα παιδιά τους Μαρία, σε ορισμένες φάσεις που μπορούσαν να πληρώσουν θα είχαμε χιλιάδες άστεγους στην Κύπρο, λόγω των σπιτιών που δεν μπορούν ήδη να διορθώσουν. Μια ολιστική προσέγγιση και στα θέματα φροντίδας αλλά και στα θέματα αξιοπρεπούς διαβίωσης. Για παράδειγμα. θα μπορούσαν να ήταν κάποιοι λειτουργοί στο Υπουργείο Εσωτερικών ή στους Δήμους που να ήταν επιφορτισμένοι με τον έλεγχο των κατοικιών σε ηλικιωμένα άτομα, ένα παράδειγμα και να πας σε κάθε γειτονιά και να πεις ότι υπάρχουν τρία σπίτια σε αυτή τη γειτονιά που οι κάτοικοί τους, οι ιδιοκτήτες τους, δεν μπορούν να τα διορθώσουν δεν έχουν υποστηρικτικό περιβάλλον και αν δεν κάνουμε κάτι θα θρηνήσουμε θύματα. Και είχαμε πάει πολλές φορές και με εθελοντές και με εθελοντές ηλεκτρολόγους και φτιάχναμε ολόκληρες ηλεκτρικές εγκαταστάσεις γιατί μπορούσε ο άνθρωπος να πεθάνει από ηλεκτροπληξία. Αυτά τα πράγματα δεν είναι δουλειά των ΜΚΟ, είναι δουλειά του κράτους και όταν μιλούμε για ένα κράτος πρόνοιας με ένα μαξιλαράκι το ένα κόμμα κάτι, δεν μπορούμε να τα αφήνουμε όλα στις ΜΚΟ θα πρέπει και επιτέλους το κράτος να έρθει να βάλει σωστές πολιτικές κάτω και να αναλάβει δράση.

Μαρία: Με αυτό το όραμα για τη διαγενεακή συνεργασία και επικοινωνία και το όραμα του κράτους φροντίδας προτείνω να κλείσουμε αυτό το podcast Δήμο, εκτός αν έχεις κάτι καταληκτικό να μας πεις.

Δήμος: Να σας πω, αυτά τα podcast μας δίνουν και μας δύναμη γιατί ακούγεται φωνή μας και όσο ακούγεται φωνή μας αυτό δημιουργεί και μια έξτρα πίεση προς τους αρμόδιους φορείς να κάνουν κάτι και σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την ευκαιρία που μου δώσατε να πούμε σήμερα κάποια πράγματα

Μαρία: Εμείς ευχαριστούμε Δήμο, ευχαριστούμε και εσάς που μας ακούσατε μέχρι το επόμενο We-Pods να είστε καλά!

Maria: Welcome to We-Pods, the equality podcast of the Mediterranean Institute of Gender Studies. I’m Maria Angeli, and in this podcast we’ll be talking about issues surrounding the care of older people, within the framework of the “Caredizo” programme. We have the great pleasure of hosting Demos Antoniou, Executive Director of the Cyprus Observatory on Ageing. Welcome, Demos.

Demos: Thank you, Maria. Thank you very much. Happy New Year, first of all if I amy. Year, first of all, if I may.

Maria: Likewise, and I’ll say — keep your spirits up. I’d like to ask you to introduce yourself a little, to tell us about yourself and about the Observatory, of course.

Demos: Essentially, the Observatory was founded in 2015 by a group of people whose own loved ones had been abused — either in their homes or in care facilities. And seeing the gap that existed when it came to justice and the protection of the human rights of these people, we organised ourselves and said that things needed to change. Because when you have personal experiences, lived experiences of that situation, you simply won’t stand for it any longer. And that’s exactly what we did. We organised in 2015, and today I can say with great pride that we are essentially the reference point for ageing in Cyprus. We are partners of the state. We train the Cyprus Police on issues of abuse and mistreatment of older people. We are involved in several European programmes concerning human rights and active ageing. We were recently awarded by the Ministry of Foreign Affairs with the human rights award for 2025. And generally, we have a very active role both in Cyprus and in Europe on lobbying matters concerning human rights and the right to active, healthy, and dignified ageing. That’s what we do. We also have a prevention centre in Limassol — because that’s our base — where our members come two to three times a week and take part in cognitive strengthening, exercise, music therapy, dance therapy, and we’ve essentially brought these people out of their homes, socialised them, and we’ve even had reports from doctors saying that within six months they had reduced the medication they were taking for various reasons. So we’re not only talking about addressing issues like abuse, or implementing policies on human rights, but on the practical side as well, we’ve managed to achieve quite a lot, particularly through this prevention centre in Limassol.

Maria: Congratulations on the work. It’s enormous, and I must say you are one of the organisations that has brought the issues facing older people into the spotlight. Every time I research care-related issues, I come across you. I’d like you to give us a fairly concise overview — what are the gaps in care? What do these people need?

Demos: Carers. There aren’t any. There are no carers. We’re talking about a very lucrative profession that we have undervalued in Cyprus. It is a very lucrative profession, and because since 2018 we have been running programmes through which we train carers — we’ve trained over 500 to 600 carers over these years. What do carers for older people actually do? For example, they are professional carers who can go into the home and help with household cleaning, give the person a bath, cook, change them if necessary, and under the guidance of nurses, assist with other duties as well. It’s not a job that just anyone can do without training. But it is a profession that will never cease to exist, and the demand for it will never stop. Because the population of Cyprus is ageing, the needs of these people are growing exponentially — particularly when we’re also dealing with chronically ill patients who require that care. But unfortunately, when we open up the topic of the carer profession, we very often find ourselves up against a wall — and that wall is called the family. Particularly from the parents of those who would come to work as carers, because — “you’re going to go and wipe old people, are you?” or “you could do another job, there’s no need to go into that profession and clean them and bathe them, you don’t need to be doing those things.” And unfortunately, these attitudes have consequences — with the result that we have a very serious shortage here in Cyprus, and not only in Cyprus, but at a European level. And we were forced to enter into programmes to train carers from third countries in order to fill the gap in Cyprus. Which of course isn’t the same thing, because a foreign carer doesn’t have the language, first of all, to be able to communicate precisely about what the elderly person wants and needs. The state itself needs to step up with policies, with incentives to promote this profession — something we’re constantly faced with. And unfortunately, Maria, the burden of care falls on families. When a suitable carer can’t be found — or when no carer is found at all — families step in and take on an enormous burden in caring for their own people, and this is something that happens every single day. We saw it ourselves in our own family, when my grandmother had Alzheimer’s — which is a whole other enormous chapter — and it took 15 to 16 years until she passed away. My mother and her sisters were there every day caring for my grandmother. And it was a massive undertaking, because they were all working, they all had their own children, so they had to drop everything and rush to their parent — which was a genuine ordeal for many people, for all of us really.

Maria: You’re describing a care gap that ends up being filled either by poorly paid and precarious work done by migrant women — usually women — or by family members, and we have statistics showing that women bear this disproportionately. And at the same time, you’re offering a solution in the form of professional carers. Are there examples of countries that have implemented such programmes, and how exactly does it work? Is it funded by the state? How does the system of professional care operate?

Demos: In Cyprus, for example, it is funded by the state when someone falls below the income threshold of the Guaranteed Minimum Income scheme — or if there is a special need. In that case, carers are contracted with the state after completing specific training of one hundred hours, which is mostly delivered through ANAD. Beyond that, these schemes exist across almost all European countries. Wherever we go and discuss care, there are either private companies or individual carers providing these services. But it is a recognised profession. Even in the more advanced European countries there is a shortage of carers, because this particular mentality still exists — “I’m not having my daughter or my son looking after old people.” That’s the mentality that holds us back on care issues as well. As for the state — yes, that provision exists for people below the Guaranteed Minimum Income threshold. But what about those who don’t fall below it? We’re talking about people who don’t qualify for that category because of perhaps fifty euros more a month than the threshold allows. But we know how much a home carer costs. We’re talking about half a pensioner’s income potentially going solely on care, on top of everything else. And because we are firmly opposed to institutionalisation — unless there is a very serious reason why a family genuinely cannot care for their person — the reality is that if measures aren’t taken, almost all older people with difficulties will end up in institutions. That’s something we don’t want. But on top of that, there’s another danger. The fact that domestic workers come in — who are not trained in care — we bring them to help with household chores and so on. And because there is a need to care for our loved ones, we end up having them look after grandad and granny, and that’s where we see a very large number of cases of elder abuse. Around 32 to 33 per cent — based on our latest measurements — of the complaints we have received involve abuse of older people by domestic workers. So that means the state must not simply look at it as “oh, I’m providing care for someone” — we need to look at it holistically. And holistically means finding a solution yesterday — either by seriously training domestic workers, or, and both, opening up the profession of home carer properly and providing incentives.

Maria: And at the same time, Demos, if I may, I’d say that this unregulated, informal employment of domestic workers also seems to expose them to significant risk in terms of their labour rights, their personal safety, and so on.

Demos: Of course, because imagine putting a foreign domestic worker in a position where she has to care for someone with dementia — that’s a very significant thing. We ourselves often don’t have the knowledge to care for a person like that, or for a chronic patient who may need to take specific medications at specific times, or have oxygen, or anything else. We cannot leave that in the hands of these domestic workers — and I’m speaking about a small portion where abuse occurs; let’s not put everyone in the same basket, because there are domestic workers who had some experience in their home country and can do wonders in the field of care. But I’m talking about that portion for which we have data on abuse and neglect and so on. But when we need to care for someone — because there are no specialist facilities for dementia — we place them in institutions, and in many institutions they do extraordinary work. In others, not so much. So we have our own people who, in a proper system, should not be going into institutions at all. If we had proper care in place, and instead they’re sent there because we can’t find a carer, or the carer can’t do the job properly — and justifiably so, because they simply don’t know how. So yes, there is an enormous gap. An effort has begun in Parliament, led by Rita Sooperman, to look at the issue of domestic workers, because there are also many domestic workers who disappear overnight and can leave people with disabilities completely in the lurch. They can leave in the night and leave them there alone — and for people with disabilities, whatever the nature of the disability, it can be serious, or they may be in a wheelchair, and they’re left there at night, so safety becomes a real issue. Or they leave and go off to another country. These things happen. So there is an attempt right now in Parliament to build a framework whereby those who come can be divided into categories — and those who come specifically to look after grandad, granny, or our parents should have to go through specific training.

Maria: Which I understand protects both the workers themselves and the people who need them. I want to ask you — because you are an organisation that continuously records the needs of older people — do you identify different needs in relation to gender? Do older women have different needs compared to older men, and what are those needs?

Demos: There is a double discrimination. Being a woman, and being elderly. And if you also have a disability, it becomes a triple discrimination. And we see this not only in terms of pensions — to take one example — but in everyday life as well. A man will be able to go to the kafeneio, play his backgammon, play his cards. But it’s the women who will stay at home, clean it, cook, wait for the grandchildren to come at lunchtime, then tidy up again, and if they find the time — do something for themselves. That’s not right, come on. It simply isn’t. We, as children, ought to be protecting our mothers and grandmothers. They are not taxi drivers in the afternoons, nor servants for our children. We should be treating them as equals. And as equals means giving them time for themselves. You can’t reach retirement at 65, 70, 75, and have no time to attend to what you want, to what you need. To have no time for yourself. We see these things every day. At the same time, if the husband passes away — and men tend to go earlier, because the life expectancy difference is around three years — there is, because women weren’t accustomed over all those years to having their own hobbies, their own desires, time for themselves, there is enormous loneliness. And loneliness brings depression. And there, together with our psychologists, we deal with such cases almost daily. And one of the reasons we set up the prevention programme in Limassol is that we saw a large proportion of the women — their children had died, or their husbands, and so on — were deep in depression. Most of them were on antidepressants. And we pulled them up by the scruff of the neck and brought them to the surface, and they stopped the pills and the loneliness stopped too. I mean, being an elderly woman in Cyprus is a big deal. Whereas in other European countries we see that they have prevention programmes — they train everyone from the age of 50 to 55, both women and men: “Right, you’re going to retire in ten years, in five years. What are you going to do? Find hobbies, find other interests. If you want to mentor younger people, that’s something you need to work on.” And indeed, because we are members of major organisations, we can see that this isn’t just something happening in Europe right now — it’s being actively promoted by the member states. Mentoring, prevention on active ageing issues, for women and all of that. In Cyprus unfortunately we’ve got stuck in a mould we can’t seem to get out of. That’s why in recent times we’ve begun — through a collaboration, a partnership with the Ministry of Education — to enter primary education, so as to build a culture of empathy from pre-school age, and to organise activities involving children and older people, in order to, firstly, address what we’re talking about now, and secondly, to tackle ageism. So by building a culture of empathy from a very young age, I imagine that in the coming years we’ll live better days when we ourselves reach retirement. Because truly, Maria, ageism in all its forms is pervasive and visible. Unfortunately.

Maria: Demos, listening to you speak with such passion, I can see that the systemic gaps intersect with the gender gaps. We see an enormous gap in the care of children and older people being shouldered by the same women — and as you’ve told us, with very tragic consequences for their mental health, their physical health, their financial stability. Many women leave the workforce prematurely in order to care for their children’s children, essentially, in a self-sacrifice that isn’t exactly a personal choice. I think it has to do with these systemic gaps in care.

Demos: I absolutely agree, and let’s not forget that those who make these sacrifices — leaving work and so on — then face a terrible impact on their pensions.

Maria: Exactly.

Demos: I mean, we’re talking about people joining the ranks of low-income pensioners, and if it weren’t for benefits they wouldn’t be able to survive — and even with the benefits, we’re not talking about anything particularly generous, one would only hope they didn’t need them at all. So what we’re saying is — and I had discussed this with the new Deputy Minister, Klea Hadjistefanou-Papaellina — that a holistic approach to these issues is needed, because every single ministry is involved without exception. We need to talk about energy, health, social welfare, employment and pensions, education, sport — all of these contain elements of ageing. So what should happen? From every ministry, appropriate, responsible officers should be trained to finally grasp that if we don’t address ageing issues today, we will face an unbearable cost in the future — because by 2050, a third of Cyprus’s population will be over 65, and we’ll be left looking for someone to blame. We’re talking about pressure on health systems, on the state’s finances — so if we don’t address all these problems holistically, not just for older women but for everyone generally, unfortunately, our children are set to inherit something that will have a direct impact on their quality of life. That is beyond dispute. And if we speak of diseases, such as Alzheimer’s — which will be the next pandemic, as the World Health Organisation tells us — without structures, without programmes, without prevention and so on, then, my dear Maria, can you imagine where Cyprus will stand in comparison to other European countries? We will be a third-world country on ageing issues compared to the rest of Europe. That is what I foresee happening if we don’t open our eyes and ears — particularly the political establishment, politicians generally, the state — to finally implement the good practices we encounter in other countries. I’d ask you to envision that Cyprus — I know it may seem a distant scenario — but through your own eyes, what would a well-functioning Cyprus look like in terms of caring for older people? What do we need to have?

That is, I’d like to see the younger generations and older people together, doing things together, each looking out for the other — young people drawing on the experience of older ones, and older people drawing on the enthusiasm and energy of the younger ones. And as for care issues, to finally have a new legislative framework — both for the institutions currently operating, and to properly establish the profession of home carer. We’re not talking about nursing care, because that is a whole other enormous chapter in which we are many years behind when it comes to home nursing. But as for — I would like to see, for example, local government having its own carers, with every community — whether village, parish, or municipality — knowing that in this neighbourhood there are 20 older people who need care, and actually having it, without it being subject to financial eligibility criteria. Because when we go and say “yes, but you have assets above ten or above a hundred thousand,” based on what they tell us — “my child,” they say to me, “my medications that aren’t covered on GESY are a fortune to buy” — or “tomorrow I may need knee surgery and unfortunately GESY doesn’t cover it, so I need to keep my assets because I might have to sell something to pay for the operation.”

Maria: Also, assets aren’t easy to liquidate.

Demos: Yes, and we’ve had cases where someone had assets of over a hundred thousand but their house was about to fall down around them — so they’d be spending a damned fortune on that, never mind the fact that banks won’t give them loans either, to be able to survive or to maintain any kind of dignified living standard. Because if it weren’t for their children, Maria, in certain situations where they were able to contribute financially, we would have thousands of homeless people in Cyprus — due to homes they simply cannot repair. A holistic approach, both on care issues and on issues of dignified living. For example, there could be officers within the Ministry of Interior or in the municipalities specifically tasked with inspecting the homes of older people — as one example — and you go into each neighbourhood and say “there are three homes in this area where the residents, the owners, cannot repair them, have no support network, and if we don’t do something we will be mourning victims.” And we had gone many times, with volunteers, electricians among them, and we rewired entire electrical installations because the person could have died from electrocution. These things are not the job of NGOs. They are the job of the state. And when we talk about a welfare state with a bit of a cushion — one party says one thing, another says something else — we can’t leave everything to the NGOs. The state must finally step up, put proper policies in place, and take action.

Maria: On that vision of intergenerational collaboration and communication, and the vision of a care state, I suggest we close this podcast, Demos, unless you have something final you’d like to say.

Demos: I’ll say this podcasts like these give us strength as well, because our voice is heard, and as long as our voice is heard, it creates additional pressure on the responsible bodies to do something. And I thank you very much for the opportunity you’ve given me to say a few things today.

Maria: Thank you, Demos, and thank you to all of you who listened. Until the next We-Pods take care!